Vroeger werden alleen aflatoxinebesmettingen gevonden in geïmporteerde grondstoffen, maar tien jaar geleden werd er voor het eerst aflatoxine B1 aangetroffen in Europese mais.

Door klimaatverandering neemt het risico op mycotoxinen toe, wat gevolgen heeft voor de beschikbaarheid van grondstoffen en voedselveiligheid. “Hoe meer we weten over wat schimmels en mycotoxinen doen in plant en dier, des te beter we ermee kunnen omgaan in de keten”, stelt SecureFeed-directeur Rien Huige. Tijdens een bijeenkomst van SecureFeed gingen experts in op de toenemende uitdagingen én de mogelijkheden om risico’s beter te beheersen.

Anne van Diepeningen van Wageningen University & Research (WUR) gaat in op de invloed van schimmels, mycotoxinen en hun metabolieten in de plant. “Schimmels maken gifstoffen om zich te verweren tegen andere (micro)organismen die met hen concurreren om nutriënten”, legt zij uit. Volgens voedsel- en landbouworganisatie FAO bevat ongeveer 25 procent van onze levensmiddelen mycotoxinen. Van Diepeningen: “Omdat we steeds beter in staat zijn om mycotoxinen en hun metabolieten te analyseren, weten we steeds meer over het vóórkomen van deze gifstoffen.” De ‘grote zes’ in de enorme diversiteit aan mycotoxinen krijgen de meeste aandacht, omdat zij veel gezondheidsproblemen bij mens en dier kunnen veroorzaken.

Druk door beschikbaarheid

Naast de gezondheidsrisico’s voor mens en dier staat de beschikbaarheid van grondstoffen onder druk als besmettingen met mycotoxinen toenemen. Door klimaatverandering wordt het in Noordwest-Europa natter en warmer, waardoor de omstandigheden voor schimmels gunstiger worden. “Alle reden dus om in te zetten op preventie”, stelt Van Diepeningen.

De onderzoeker legt uit dat teeltpraktijken daarbij essentieel zijn: “Gewasrotatie, aandacht voor voorgewassen en vanggewassen, verwijderen van gewasresten door ploegen of afbranden, voorbehandeling van zaaigoed en het juiste zaaimoment kiezen, verminderen de risico’s.” Daarnaast kunnen minder gevoelige cultivars ontwikkeld worden. Fungiciden moeten met beleid worden ingezet om resistentievorming te beperken. Na de oogst kunnen grondstoffen fysiek geschoond worden, door fermentatie kunnen toxines worden afgebroken en er zijn biologische preventiemethodes in ontwikkeling, waarbij andere schimmels worden ingezet om toxinevormende schimmels weg te drukken. Weer- en klimaatmodellen bieden goede mogelijkheden om de risico’s van schimmelgroei en mycotoxinevorming te voorspellen, zodat inkopers daar rekening mee kunnen houden.

‘Meer dan 8 procent van de aflatoxine uit het rantsoen komt in de melk’

Mycotoxinen en het dier

Johanna Fink-Gremmels, emeritus professor van de Universiteit van Utrecht, is dierenarts en expert op het gebied van mycotoxinen en hun effecten op de gezondheid van mens en dier. Ook zij ziet de risico’s toenemen: “Vroeger zagen we alleen aflatoxinebesmettingen in geïmporteerde grondstoffen, maar tien jaar geleden werd voor het eerst aflatoxine B1 aangetroffen in Europese mais. Fink-Gremmels: “AFB1 uit voer wordt als AFM1 uitgescheiden in de melk. Voorheen bedroeg die overdracht 1 à 2 procent, maar bij moderne, hoogproductieve melkkoeien zien we dat meer dan 8 procent van de aflatoxine vanuit het rantsoen in de melk komt.”

Ook wijzigingen in de wereldwijde landbouwpraktijk hebben geleid tot meer problemen met mycotoxinen, laat Fink-Gremmels zien. Monocultuur, te weinig gewasrotatie, hoge kunstmestgiften, het toenemende gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en de ontbossing leiden tot een verlies aan biodiversiteit, waardoor gewassen gevoeliger zijn geworden voor bedreigingen, terwijl de infectiedruk door klimaatverandering toeneemt. In de Europese Unie is er een strenge norm voor het toegelaten aflatoxinegehalte in koemelk (EU: 0,05 ppb; VS: 0,5 ppb). Normen voor andere mycotoxinen ontbreken echter, omdat deze niet of nauwelijks in de melk terechtkomen.

Risico’s onderbelicht

Om het risico van AFM1 in melk te reduceren, kunnen bentonieten (kleimineralen) ingezet worden om AFB1 te binden. Ook gistcelwanden, antioxidanten, probiotica, algenproducten en specifieke bacteriële enzymen zijn behulpzaam bij het ondersteunen van de diergezondheid en het beperken van de risico’s van mycotoxineblootstelling.

Fink-Gremmels adviseert om in elk geval voedergrondstoffen (ook Europese mais) te monitoren op aflatoxine, volgens het protocol van SecureFeed. De risico’s van schimmels en mycotoxinen in kuilvoer blijven overigens te vaak onderbelicht, vindt zij. Mycotoxinen in rundveerantsoenen kunnen antimicrobiële effecten hebben op de pensmicroben, waardoor het risico op pensverzuring en mastitis toeneemt. Een gezonde, stabiele pensflora inactiveert een aantal (maar niet alle!) mycotoxinen en biedt zo enige bescherming.

Tabel 1. Belangrijkste risico’s van mycotoxinen per diersoort

Fink-Gremmels wijst erop dat niet elke diersoort even gevoelig is voor elk mycotoxine. De tabel geeft een overzicht van de gevaarlijkste mycotoxinen per diercategorie. Bij eenmagigen bedreigen mycotoxinen vooral de integriteit van de darmbarrière, waardoor de darmwand kan gaan lekken en pathogene bacteriën en toxines vanuit het darmlumen de bloedbaan kunnen bereiken, met secundaire, systemische infecties tot gevolg. Deoxynivalenol en zearalenon in het voer van een zeug kunnen terechtkomen in de melk en de gezondheid van haar biggen bedreigen. Als blootstelling aan mycotoxinen samengaat met hittestress dan nemen de ‘leaky gut’ problemen nog verder toe.

Een lekkende darmwand leidt tot een lagere voerefficiëntie, verminderde groei en gedragsveranderingen (meer staartbijten). Ook is er een verhoogd risico op infecties en kunnen vaccinaties minder effectief worden, doordat er onvoldoende antilichamen gevormd worden, benadrukt Fink-Gremmels.

Uitdagingen voor inkopers van grondstoffen

Inkoper Paul Spoelder van De Heus kent de uitdagingen als geen ander. Inkopers zijn blij met de monitoring en risicobeoordelingen van SecureFeed, maar zien ook praktische problemen: “Vorig jaar verhoogde SecureFeed bij voorbeeld de risicoklasse voor aflatoxine in Braziliaanse mais van midden naar hoog. Voor ons als inkopers zorgt dat direct voor problemen. De Braziliaanse mais die we bij De Heus al in huis hadden, kon niet meer in rundveevoer verwerkt worden.” Spoelder zou graag zien dat er iets pragmatischer wordt omgegaan met risicobeoordelingen, met meer oog voor de praktijk van de grondstoffeninkoop.

Hij noemt ook dat verschillende regio’s in Frankrijk bij SecureFeed een verschillende risicobeoordeling hebben. “Dat is lastig, want onze Franse leverancier koopt mais in uit verschillende regio’s, op basis van prijs en beschikbaarheid. Als wij eisen zouden stellen aan de herkomstregio, dan worden onze grondstoffen en dus uiteindelijk onze voeders, duurder.”

Ook wijst Spoelder erop dat in diervoeders voornamelijk bijproducten verwerkt worden: “Bijproducten van mais en soja hebben vaak hogere mycotoxinegehalten, omdat de mycotoxinen zich voornamelijk aan de buitenkant, op de hullen of het gries, bevinden. Als diervoederindustrie moeten we dus altijd zelf ook blijven monitoren. Voor rundveevoeders zijn we sowieso altijd alert op aflatoxine.”

Deel dit artikel

Carolien Makkink