Arginine (C6H14N4O2) heeft aan één zijde een carboxyl-(-COOH) en aminogroep (-NH2). Eén van deze groepen vormt de peptidebinding binnen eiwitten. Alleen L-arginine wordt enzymatisch ingebouwd. Vanaf de zijde met carboxyl- en aminogroep heeft arginine eerst drie CH2-eenheden en dan een guanidinegroep (-CH4N3). Tijdens petfoodproductie kan de guanidinegroep van eiwitgebonden en vrij arginine met suikers reageren, maar het product, pentosidine, is kwantitatief verwaarloosbaar. In 1887 beschreven Schulze en Steiger de ontdekking van arginine in gekiemde lupinezaden. De isolatie berustte op de synthese van argininenitraatkristallen, die zilverkleurig waren. De naam van het aminozuur is ontleend aan het Griekse woord voor zilver ( árgyros ). In 1897 werd de structuurformule van arginine gepresenteerd.

Ureumcyclus

De ureumcyclus vindt alleen plaats in de lever. Arginine is onderdeel ervan: ornithine -> citrulline -> argininosuccinaat -> arginine -> ornithine. Het eiwitafvalproduct, potentieel giftig ammoniak (NH3), treedt via de eerste stap binnen en verlaat de cyclus bij de vierde stap als het ongevaarlijke ureum (CH4N2O), dat daarna met de urine wordt uitgescheiden. Bij argininetekort in de voeding wordt het arginineverlies uit de ureumcyclus ondermaats aangevuld en stijgt de bloedconcentratie van ammoniak.

Orotaat

Bij de reactie citrulline -> argininosuccinaat is aspartaat medesubstraat. Het niet-essentiële aminozuur is ook uitgangsstof voor de synthese van orotaat, dat een bouwsteen van RNA is. Bij tekort aan arginine, met als gevolg een verlaagde stroming door de ureumcyclus, leidt de toename in beschikbaar aspartaat tot extra omzetting in orotaat. Tegen deze conceptuele achtergrond kan minimale urinaire excretie van orotaat worden gezien als een maat voor adequaat arginineaanbod.

Orotaat is de zuurrest van orootzuur, dat bestaat uit een pyrimidinering (C4H4N2) met een carboxylgroep (-COOH) en twee carbonylgroepen (>C=O). Orotaat wordt omgezet in CTP (cytidinetrifosfaat), een component van RNA. In 1948 werd een onbekende groeifactor voor ratten vitamine B13 genoemd. Vijf jaar later bleek de factor orotaat te zijn. Het verstrekte voeder bevatte echter geen cyanocobalamine (vitamine B12), dat vereist is voor orotaatsynthese door ratten.

Argininevrij voeder

In 1973 werd bij ratten aangetoond dat een argininevrij voeder de excretie van orotaat met de urine snel en zeer sterk verhoogde. Vijf jaar later werd een vergelijkbare studie bij puppy’s beschreven. Ze kregen een semisynthetisch droogvoeder met 14 procent aminozuurmengsel als eiwitvervanger en 1,12 of 0 procent arginine. Op het argininevrije voeder was één dag later de urinaire excretie van orotaat ruim 200 maal verhoogd.

Nadat de puppy’s gedurende vier dagen verstoken waren van arginine, was het bloedammoniumgehalte twaalf maal zo hoog. Meer ammonium (NH4+) impliceert meer ammoniak. Samengaande met verminderde voeropname en gewichtsverlies hadden de arginine-deficiënte puppy’s ook heftige braakaanvallen, mogelijk vanwege een verhoogde ammoniakspiegel. De ureumexcretie was bijna drievoudig gestegen. Kennelijk was de toename in substraat (ammoniak) bepalend voor de snelheid van de ureumcyclus.

Junior-katten kregen een semisynthetisch voeder met aminozuurmengsel als eiwitvervanger. Verwijdering van arginine uit het voeder had drastische gevolgen. Binnen één dag verloren de katten aanzienlijk gewicht, hadden geen of sterk verminderde eetlust, waren inactief en braakten.

Dosis-responsonderzoek

Een experiment met tien puppy’s en vijf voeders werd herhaald zodat er vier groeimetingen per tiendaagse voerperiodes waren. De semisynthetische droogvoeders hadden 15 procent aminozuurmengsel en 0,2, 0,4, 0,6, 0,8 en 1,0 procent L-arginine. De ingevolge, gemiddelde gewichtstoename was 30, 143, 138, 138 en 153 g. Orotaatexcretie was alleen bepaald voor de laatste drie dagen van de tweede test. De gemiddelde uitkomsten waren 116, 47, 1, 2 en 2 mg/dag.

Binnen een proef met wisselschema kregen tien kittens gedurende tien dagen een semisynthetisch voeder met 0,2, 0,4, 0,6, 0,8 en 1,0 procent L-arginine. Elk voeder bevatte 35 procent aminozuurmengsel. Met toenemende argininevoorziening ging gewichtsverlies geleidelijk over in gewichtstoename bij de twee hoogste niveaus. Er was geen dosisafhankelijk verband tussen arginine en urinaire orotaatexcretie, die het laagst was bij 1,0 procent arginine.

Verwijdering van arginine uit het voeder van junior-katten had drastische gevolgen. Binnen één dag verloren de katten aanzienlijk gewicht, hadden geen of sterk verminderde eetlust, waren inactief en braakten.

Argininebehoefte en orotaat

Het is duidelijk dat arginine een essentieel aminozuur is voor hond en kat. Door de onderzoekers werd minimale, urinaire excretie van orotaat gezien als indicator van optimaal argininegehalte in het voeder. Verhoogde excretie heeft geen bekende, negatieve gezondheidseffecten, maar werd geduid als verstoring van de stofwisseling. Op basis van de proef met kittens werd geconcludeerd dat 0,8 procent arginine in een droogvoeder is vereist voor maximale groei en eiwitsynthese, en dat 1,0 procent tot minimale orotaatexcretie leidt.

De proef met puppy’s liet zien dat maximale groei en minimale orotaatexcretie optraden bij 0,4 en 0,6 procent arginine. Bij volwassen honden is waargenomen dat 0,28 procent arginine in droogvoeder zowel gewichtsbehoud alsook stijging van urinaire orotaatexcretie voorkwám.

Voedernormen

In 2006 heeft de US National Research Council de aanbevolen hoeveelheid arginine voor honden en katten uitgebracht. Voor puppy’s en volwassen honden zijn de argininenormen gesteld op 0,39 en 0,21 g per MJ metaboliseerbare energie. De normen komen overeen met 0,59 en 0,32 procent in droogvoeder (1,5 MJ/100 g). Voor kittens en volwassen katten zijn de aanbevolen hoeveelheden 0,57 en 0,46 g/MJ, of 0,97 en 0,78 procent in droogvoeder (1,7 MJ/100 g).

De Council benadrukt dat de voedernormen zijn gebaseerd op minimalisering van urinaire orotaatexcretie en beveelt aan om per g eiwit boven de eiwitnormen de argininenormen voor honden en katten met 0,01 en 0,02 g te verhogen. Het advies berust op verwachte verergering van klinische symptomen bij extra eiwitopname op een arginine-arm of -vrij voeder.

Suppletie

Arginine wordt normaliter niet aangetroffen in de ingrediëntenlijst van reguliere honden- en kattenvoeders. Enkele nierdiëten voor katten declareren toegevoegd arginine. Dat is wellicht gebaseerd op verhoging van de glomerulaire filtratiesnelheid, ofwel verbeterde efficiëntie van bloedzuivering. Dergelijk effect van arginine is aangetoond bij ratten met geïnduceerd nierfalen.

Toxiciteit

In twee proeven met ratten is de toxiciteit van arginine onderzocht. Gedurende 13 weken werd als hoogste dosering het equivalent van ± 6 procent L-arginine in droogvoeder verstrekt. De testvoeders veroorzaakten geen klinische symptomen en hadden geen invloed op voeropname, lichaamsgewicht, klinisch-chemische metingen en pathologische beoordelingen.

Slotwoord

Het aminozuur arginine is niet alleen onmisbaar voor de eiwitsynthese in het lichaam, maar ook voor een adequate eindfase van de eiwitafbraak, via de ureumcyclus. Bij volwassen honden en katten met constant gewicht is de gemiddelde dagelijkse, hoeveelheid netto verteerd voedereiwit gelijk aan de afbraak ervan.

* Anton Beynen is werkzaam bij Vobra Special Petfoods.

Deel dit artikel

Anton Beynen*