Iedereen wil af van ontbossing. Met die gedachte in het achterhoofd is de EU-verordening Ontbossingsvrije Supply Chain opgesteld. Een nobel streven, maar tegelijkertijd een risicovolle stap. “We moeten voorkomen dat de nieuwe EU-verordening al bestaande succesvolle trajecten torpedeert.”

Volledige traceerbaarheid van grondstoffen naar de productiepercelen op basis van geolocatie is één van de lastigste eisen in de nieuwe verordening.

De EU-verordening Ontbossingsvrije Supply chain staat in de steigers, maar de details zijn nog niet ingevuld. Wel is duidelijk dat er een fysieke koppeling moet komen tussen de herkomstgebieden van palm, soja, hout, rund, cacao, koffie en rubber enerzijds en de verwerking en toepassing in de Europese Unie anderzijds. “Deze verordening is voor Brusselse begrippen erg snel tot stand gekomen”, vertellen Ralf van de Beek en Julius Seinen van LNV in een themabijeenkomst georganiseerd door MVO, Het Comité van Graanhandelaren en Nevedi. De verordening moet – via Europese wetgeving en handhaving door de overheid – zorgen voor versnelling en een gelijk speelveld voor alle bedrijven en lidstaten.

Volledige traceerbaarheid

“De volledige traceerbaarheid van grondstoffen naar de productiepercelen (op basis van geolocatie) is één van de lastigste eisen in de nieuwe verordening”, zegt Seinen. Alle geïmporteerde producten moeten ontbossingsvrij (meetdatum 31 december 2020) en legaal zijn verkregen en voorzien zijn van een zorgvuldigheidsverklaring, waarmee wordt aangetoond dat het risico op ontbossing verwaarloosbaar is. Op dit moment is nog niet duidelijk welke ontbossingsrisicobeoordeling (hoog, standaard of laag) de verschillende herkomstgebieden krijgen en wat er wordt verstaan onder ‘verwaarloosbaar’.

“Wel gaan de traceerbaarheidseisen gelden voor alle grondstoffen en producten, dus ook voor in Europa geteelde soja”, legt Seinen uit. Voor standaard- en hoogrisico-regio’s wordt het ook verplicht om risico-mitigerende maatregelen te nemen. De impact van de verordening wordt continu gemonitord. “Het is de bedoeling dat de scope van de EU-wetgeving na de inwerkingtreding wordt uitgebreid met meer ecosystemen – zoals mangroves, en savannes – grondstoffen, producten en financiële instellingen”, legt Seinen uit. “Omdat de EU-verordening al in november 2024 in werking treedt, hebben we weinig tijd voor de voorbereiding”, waarschuwt Seinen.

Controle en handhaving

Het ligt voor de hand dat de NVWA in Nederland de controle en handhaving van de EU-verordening gaat uitvoeren. Meriam Wortel van de NVWA vertelt dat de NVWA nu eerst een impactanalyse uitvoert. “Het is belangrijk om risicopunten in de keten te inventariseren, zodat we daar onze activiteiten en jaarplannen op kunnen afstemmen.” Voor controle op afgeleide producten, zoals sojaschroot en palmolie, op basis van HS-codering, is de douane verantwoordelijk.

NVWA en de douane werken overigens intensief samen, met name in de havens. Het is op dit moment nog niet duidelijk wat er moet gebeuren met een geïmporteerd product als er aanwijzingen zijn voor ‘non-compliance’: wordt de partij dan vernietigd of mag hij worden verwerkt met een eventuele boete voor de importeur? Voor de sector kan het ook knelpunten opleveren als een schip niet mag worden gelost, omdat er op basis van risicoanalyse nog controles lopen.

‘De EU heeft nog een wat ouderwetse benadering van ontwikkelingssamenwerking’

Gescheiden aanvoer

Bas Geerts van de Cefetra Group en Daphne Hameeteman van Wilmar Europe Holdings belichten de impact van de nieuwe EU-verordening voor respectievelijk de soja- en de palmketen. Geerts: “De term segregatie komt in de verordeningstekst niet voor, maar het volledig gescheiden aanvoeren van producten en grondstoffen is waarschijnlijk wel de bedoeling van de Europese Unie.” Op dit moment is de internationale grondstoffenhandel zeer efficiënt ingericht, met transport van grondstoffen van verschillende teeltlocaties via bulkschepen.

“Als gescheiden aanvoer van ontbossingsvrije producten wordt verplicht, dan zal dit die efficiëntie in gevaar brengen”, voorziet Geerts. De strenge EU-eisen zetten ook onze onderhandelingspositie onder druk. Bij misoogsten of geopolitieke problemen kan zelfs de voedselzekerheid in Europa in gevaar komen.

Zorgvuldigheidsverklaringen

“Alle schakels in de sojahandelsketen moeten aan de slag”, zegt Geerts. “We moeten zorgvuldigheidsverklaringen aan de bevoegde autoriteiten aanleveren en deze ook delen met onze afnemers.” In dit document moet staan: een beschrijving van het product, de hoeveelheid, het productieland of -gebied, de geolocatiegegevens van alle plots (polygonen) waar het product of de ingrediënten vandaan komen, de namen en (e-mail)adressen van alle telers, plus verifieerbare verklaringen dat het product ontbossingsvrij en legaal is verkregen.

“Importerende bedrijven moeten continu risico’s inventariseren. Als er informatie over mogelijke non-compliance beschikbaar komt, moeten we die direct delen met de autoriteiten en onze aanvoerketenpartijen. Ook moeten we dan direct maatregelen nemen om de risico’s te beperken”, legt Geerts uit.

Informatie op perceelniveau

Met name de verificatie op polygoon-niveau is een uitdaging voor de sojahandel. “Niet overal is informatie op perceelniveau goed geregistreerd. Soja is een eenjarig gewas en maakt deel uit van rotatieteelt. Sojatelers moeten zaai- en oogstdata registreren en doorgeven.

Omdat sojabonen eenvoudig kunnen worden opgeslagen voor later transport en export is het lastig om alle benodigde data bij elke partij soja goed te registreren. Daarnaast zijn er in sommige herkomstlanden, zoals de Verenigde Staten, wetten van kracht ter bescherming van gegevens. Dat betekent dat plaatselijke regelgeving het delen van data onmogelijk maakt.”

Palmoliesector is verder

“De palmoliesector is al verder op weg dan de sojasector”, zegt Daphne Hameeteman van Wilmar. Voor palm gelden niet alle uitdagingen die Geerts noemde voor soja. In de belangrijkste herkomstlanden (Maleisië en Indonesië) is de ontbossing sinds 2014 al gedaald, waarbij deze landen ook de nodige steun krijgen van de afnemers. Hameeteman wijst er wel op dat veel palmproducenten kleine boeren zijn en voor deze 7 miljoen kleine telers zijn nog geen geverifieerde geolocatiedata geregistreerd.

‘We zien de export van palmolie vanuit Indonesië naar de EU nu al afnemen’

Kleine telers behouden

Zowel Geerts als Hameeteman willen de inspanningen van hun toeleveranciers op het gebied van de bescherming van kwetsbare ecosystemen niet frustreren. “Dat risico is er met de EU-verordening Ontbossingsvrije Supply Chains wel”, waarschuwen zij.

“We moeten voorkomen dat we de kleine boeren verjagen van de markt en dat we bestaande initiatieven, zoals RTRS en RSPO met het badwater weggooien.”

Risico: afzet richting China of India

Een risico is ook dat productielanden niet meer willen leveren aan de EU en hun producten gaan afzetten in China of India. “Indonesië heeft ook een grote interne markt voor palmolie, onder meer voor de productie van biobrandstoffen. We zien de export van palmolie vanuit Indonesië naar de EU nu al afnemen”, vertelt Hameeteman.

MVO-directeur Frans Claassen wijst erop dat er in Azië en Zuid-Amerika veel weerstand is tegen de door de Europese Unie opgelegde eisen. “Dat raakt aan de autonomie van de herkomstgebieden, die hun eigen waarden, normen en wetgeving willen behouden”, zegt ook Geerts.

“In Nederland hechten we aan samenwerking tussen exporterende en importerende landen, met wederzijds respect en ondersteuning waar nodig. De EU heeft nog een wat ouderwetse benadering van ontwikkelingssamenwerking.”

Werk aan de winkel

In Nederland en België werken Nevedi en BFA al meer dan tien jaar met certificering van soja volgens de Soy Sourcing Guidelines van Fefac om ervoor te zorgen dat in diervoeders in deze landen alleen ontbossingvrij-gecertificeerde soja wordt verwerkt. In dat kader worden de herkomstlanden ook ondersteund om teelten te verduurzamen. We moeten voorkomen dat de nieuwe EU-verordening deze succesvolle trajecten torpedeert, vinden alle sprekers.

Nevedi-directeur Henk Flipsen wijst erop dat in Nederland momenteel zowel de carbon footprint van levensmiddelen als de eiwittransitie hoog op de agenda staan. Hij ziet kansen om de verschillende duurzaamheidsaspecten samen te brengen. “We kunnen ontbossingsvrije soja en palm een meerwaarde geven door het gunstige effect op de carbon footprint door te vertalen in de internationale rekenmethode PEF. Simpelweg omdat er geen sprake is van land use change: een win-winsituatie.”

Lobbyen

Het is helder dat de sector de komende maanden aan de slag moet. “Nederland is één van de grootste importeurs en doorvoerders van soja, palm, koffie en cacao”, zegt Claasen. “MVO, Nevedi en het Comité van Graanhandelaren werken al intensief samen en ook onze Europese koepelorganisaties lobbyen actief in Brussel. Dat moeten we blijven doen, maar ook individuele bedrijven in de diervoederindustrie en de levensmiddelenproductie kunnen aan de bel trekken en de Europese Commissie voorzien van relevante input en concrete sectoroplossingen, praktijkvoorbeelden, werkplannen en convenanten voor de uitwerking van de verordening.”

Van de Beek legt uit dat de Europese Commissie nog zoekende is om de EU-verordening werkbaar, haalbaar en doelmatig in te richten, in de vorm van effectieve regelgeving met adequate controle en handhaving. Dat biedt kansen voor de sector en de industrie. Seinen en Van de Beek roepen de sector op om concrete ideeën, werkplannen en sectorinitiatieven te delen met de Europese Commissie, zodat er in de loop van de komende twee jaar een doelmatige en werkbare verordening tot stand wordt gebracht.

MVO, Het Comité en Nevedi en hun Europese koepelorganisaties Fediol, Coceral en Fefac werken al intensief samen om de belangen van de industrie en de succesvolle initiatieven vanuit de sector op de Brusselse radar te krijgen. Caroline Emmen van het Comité van Graanhandelaren benadrukt dat het cruciaal is om als industrie samen met het ministerie van LNV en de NVWA op te trekken, zodat de nieuwe verordening praktisch uitvoerbaar is voor alle schakels in de keten.

‘Houd rekening met bestaande initiatieven’

De EU-verordening Ontbossingsvrije Aanvoerketens heeft niet alleen gevolgen voor de graan- en oliesector en de diervoederindustrie, maar ook voor de levensmiddelensector en de herkomstlanden. “In de Mato Grosso-regio in Brazilië loopt al langer het succesvolle Sustainable Landscapes Program om ontbossing tegen te gaan”, vertelt Daniela Mariuzzo van IDH. In het project in de Mato Grosso wordt onder meer de ontbossing op perceelniveau met behulp van satellietdata digitaal gemonitord.

Mariuzzo ziet de nieuwe EU-verordening als een kans. Jane Lino van Proforest is het daarmee eens. “Het is daarbij wel essentieel dat de EU rekening houdt met lokale omstandigheden en initiatieven. Als er in herkomstlanden al goede traceringssystemen zijn, dan moet de EU deze accepteren.” Ook Julius Seinen pleit ervoor om bij de invulling van de verordening recht te doen aan lopende regionale verduurzamingstrajecten.

Kostenstijgingen en verschuiving handelsstromen

De foodsector onderkent de uitdagingen die de nieuwe verordening met zich meebrengt, met name met betrekking tot de verplichte traceerbaarheid. De meeste foodbedrijven hebben – volgens een recente ING-analyse – de tracering al wel op orde, maar in veel gevallen is het lastig om onomstotelijk aan te tonen dat grondstoffen niet afkomstig zijn van recent ontboste percelen. Bedrijven in de levensmiddelen- en drankenindustrie zullen meer informatie van hun leveranciers gaan eisen en daartoe richtlijnen implementeren. De EU-verordening Ontbossingsvrije Supply Chains zal in de hele keten leiden tot kostenstijgingen en mogelijk verschuivingen in handelsstromen.

Deel dit artikel

Carolien Makkink