In Europa is men terughoudender als het gaat om moderne veredelingstechnieken dan in de rest van de wereld. Toch lijkt er nu beweging te komen, met het voorstel voor een nieuwe EU-verordening voor ‘New Genomics Techniques’ voor planten. Wat gaat dit betekenen voor de voeder- en voedselveiligheid? En is de nieuwe verordening een kans of een bedreiging voor verduurzaming van de landbouw?
In een veldproef in het Verenigd Koninkrijk bleek bij verwerking van de CRISP-Cas-tarwe minder (mogelijk kankerverwekkend) acrylamide gevormd te worden.
‘N ew Genomic Techniques’ (NGT) zijn moderne veredelingsmethodes die niet gelijkgesteld kunnen worden met wat we vroeger ‘genetische manipulatie’ of ‘genetische modificatie’ noemden. In het EU-voorstel wordt onderscheid gemaakt tussen NGT-planten die in de natuur of via klassieke veredeling ook verkregen kunnen geworden (categorie 1). In deze categorie vallen NGT-gewassen waarbij alleen ‘geknutseld’ is met het genetische materiaal dat van de plant zelf (gerichte mutagenese) of van dezelfde plantensoort (cisgenese) afkomstig is.
De NGT-planten in categorie 1 moeten een verificatieprocedure ondergaan en kunnen – indien zij voldoen aan de criteria – uitgezonderd worden van de GGO-wetgeving. Alle NGT-planten die niet voldoen aan de criteria van categorie 1, vallen onder categorie 2.
Betere gewassen ontwikkelen
Met cisgenetische technieken, zoals CRISPR-Cas, kunnen gewassen ontwikkeld worden die klimaatbestendig en plaagresistent zijn, minder meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen nodig hebben en een hogere opbrengst waarborgen. Zo kunnen aardappelen resistent gemaakt worden tegen phytophthora en kan de voedingswaarde van gewassen verbeterd worden.
De Europese Commissie beschouwt het voorstel voor de nieuwe verordening als onderdeel van de verschillende wetgevingsinitiatieven ter ondersteuning van de Farm to Fork-Strategy en de Biodiversity Strategy.
Roze pompelmoezen
René Custers van het Vlaams Instituut voor Biotechnologie (VIB) geeft het voorbeeld van de roze pompelmoezen. Zij zijn verkregen door de wijziging van een klein stukje van het erfelijk materiaal. In de klassieke veredeling wordt dit gerealiseerd met bestraling. “Dat is als met hagel schieten, waardoor veel stukjes worden gewijzigd. Uiteindelijk wordt dan het juiste resultaat geselecteerd en behouden. De rest wordt vernietigd. Met CRISPR-Cas kunnen wij dat gerichter doen en dus juister en efficiënter. In het klassieke veredelingssysteem zitten veel meer onzekerheden.”
Voor- en tegenstanders
Het voorstel van de Europese Commissie krijgt gemengde reacties. De Europese brancheorganisaties Coceral en Fediol zijn enthousiast: het wetsvoorstel draagt bij aan groene oplossingen die gunstig zijn voor de samenleving en heeft een goede balans gevonden tussen de voordelen van innovaties in plantenveredeling, met behoud van een goede bescherming van de gezondheid van mens en dier en van het milieu. Een stap in de goede richting, schrijven Coceral en Fediol in een gezamenlijk persbericht.
Tegenstanders van het voorstel vinden we in de biologische sector en bij de Partij voor de Dieren. Zij maken zich vooral zorgen over het wegvallen van keuzevrijheid voor de consument en over de consequenties voor de biologische landbouw.
Doodsteek voor biologisch
Onder het EU-voorstel hoeven geverifieerde categorie 1-NGT-gewassen niet meer als ‘gentech’ gelabeld te worden. Daardoor kan de biologische landbouw- en voedingssector niet meer garanderen dat hun producten gentechvrij zijn, terwijl ze dat wel moeten om ‘biologisch’ te mogen heten. “De doodsteek voor de biologische sector; het is totaal onduidelijk hoe het voorstel zich verhoudt tot het EU-actieplan om in 2030 ten minste 25 procent van de landbouwgrond te gebruiken voor biologische landbouw”, schrijft Anja Hazekamp, namens de Partij voor de Dieren lid van het Europees Parlement, in NRC.
Volgens Friends of the Earth zal deze nieuwe regelgeving precies niet bijdragen tot het behalen van de Green Deal-doelstellingen en komt deze bewering van de biotech-industrie. IFOAM Organics Europe, de Europese koepelorganisatie van biologische landbouw onderschrijft dit. Volgens Ruben Vanholme van het VIB-UGent is die nieuwe regeling juist goed voor de biolandbouw en de biodiversiteit.
‘Het omarmen van technologische innovaties is essentieel voor voedselveiligheid’
Petitie: voedsel gentechvrij
Inmiddels is er in Nederland door de Biowinkelvereniging, ondersteund door onder meer Greenpeace, Odin, Demeter en de Warmonderhof, een petitie gestart om ‘ons voedsel gentechvrij te houden’. Met voldoende handtekeningen wordt het onderwerp op de agenda van de Tweede Kamer geplaatst. Tot nu toe staat de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) zeker niet afwijzend tegenover de voorgestelde versoepeling van de gentechregels. In de Tweede Kamer heeft eigenlijk alleen de Partij voor de Dieren moeite met het voorstel.
Jo Brouns: open blik
In België is in Vlaanderen (goed voor 80 procent van de landbouwproductiewaarde) traditioneel een meerderheid vóór genoomtechnieken, in Wallonië een meerderheid tegen. De Vlaamse minister van landbouw en innovatie Jo Brouns kijkt met een open blik naar de mogelijkheden die nieuwe genoomtechnieken kunnen bieden. “Voor de globale landbouwsector, maar ook voor ons sterke biotechnologie-cluster in Vlaanderen. Binnen onze Europese en Vlaamse ambities om minder afhankelijk te worden van externe inputs – zoals gewasbeschermingsmiddelen – zonder aan productiviteit in te boeten, is het van fundamenteel belang om blijvend in te zetten op de genetische vooruitgang van onze landbouwgewassen. De nieuwe genoomtechnieken bieden hiertoe een belangrijke mogelijkheid, dus is het fundamenteel dat het verouderde regelgevend kader hiervoor wordt bijgewerkt.”
‘Het consumentenvertrouwen is na enkele decennia van negatieve berichtgeving rond elke vorm van genetische modificatie nog steeds broos’
Rashmi Sasidharan ziet in genetische modificatie geen bedreiging voor voeder- en voedselveiligheid.
Desalniettemin blijven ook nog enkele knelpunten of uitdagingen overeind, waar een antwoord op moet worden geboden. “Denk maar aan de mogelijkheden voor groei in de biolandbouw. Ook de patentering van zo’n nieuwe technieken op een manier dat landbouwers als vrije ondernemers hun zaaizaden kunnen kopen zonder zich te moeten richten naar een handvol multinationale spelers is een punt van zorg. Het consumentenvertrouwen is, na enkele decennia van heel negatieve berichtgeving rond elke vorm van genetische modificatie, nog steeds heel broos.
Aan elk van deze elementen moet verder worden gewerkt. Het is ook belangrijk een juist kader te ontwikkelen zodat co-existentie – het samengaan van ‘NGT-gewassen’ en ‘conventionele gewassen’ – mogelijk is.
Dit is extra moeilijk omdat er bij de nieuwste genoomtechnieken moeilijk of geen onderscheid kan worden gemaakt tussen genetische vooruitgang dankzij zo’n techniek of dankzij de klassieke veredeling”, aldus minister Brouns.
De wetenschap: minder risico’s
De meeste wetenschappers zijn het erover eens dat de nieuwe, gerichte veredelingstechnieken juist risico op ongewenste neveneffecten geven. In een veldproef in het Verenigd Koninkrijk met een via CRISPR-Cas veredelde tarwe-variëteit werd gevonden dat de gewasopbrengsten vergelijkbaar waren met de klassieke tarwevariëteiten en dat de gentech-tarwe veel minder asparagine bevatte. Uit asparagine kan het mogelijk kankerverwekkende acrylamide worden gevormd. Bij verwerking van de CRISP-Cas-tarwe bleek inderdaad minder acrylamide gevormd te worden.
Geen bedreiging voedselveiligheid
Rashmi Sasidharan is hoogleraar aan de Universiteit Utrecht. Ze is gespecialiseerd in de weerstand van planten tegen omgevingsstress en ziet in genetische modificatie geen bedreiging voor voeder- en voedselveiligheid. “Het omarmen van technologische innovaties is essentieel voor voedselveiligheid, zeker gezien de uitdagingen die we hebben vanwege de groeiende wereldbevolking en de gevolgen van klimaatverandering”, zegt zij. “Bij elke nieuwe techniek moeten we natuurlijk de risico’s goed in kaart brengen en afwegen tegen de voordelen.
Ik zie geen aanwijzingen dat risico’s van genetisch gemodificeerde gewassen groter zijn dan van variëteiten die via klassieke veredeling tot stand zijn gekomen”, laat Sasidharan weten. Zij is dan ook blij met het voorstel van de Europese Commissie om de wetgeving rond moderne veredelingstechnieken te versoepelen.
Ook het VIB (waar zo’n 300 wetenschappers bezig zijn met plantenbiotechnologie) verwelkomt wettelijke initiatieven die het gebruik van genome editing voor duurzame landbouw op een verantwoorde manier mogelijk maken. “Het VIB is overigens al lang actief op dit domein”, zegt René Custers. “In 2017 hebben we een eerste veldproef gedaan met CRISPR-mais. Aanvankelijk was geen vergunning nodig. Sinds 2018 is dat wel het geval en doorlopen wij alle vergunningsregels. Wetenschappers willen een wetgeving die wetenschappelijk onderbouwd is en duurzaamheid waarborgt. Ook met de nieuwe regelgeving blijven voedselveiligheidsregels en milieuregels gelden.”
Custers legt uit dat uit de bekende ‘EU-SAGE’-database (Sustainable Agriculture through Genome Editing) blijkt dat er in de wetenschappelijke literatuur in 60 verschillende gewassen door onderzoekers genome editing is gebruikt om in die gewassen een bepaalde erfelijke eigenschap aan te passen. Het belangrijkste gewas hierbij is rijst, maar tomaten komen op de tweede plaats.
‘NGT’s kunnen worden ingezet om het veredelingsproces te versnellen’
Versnelde veredeling
Bij ILVO vroegen we of de voorgestelde versoepelingen van de gmo-wetgeving goed nieuws is voor de veredeling van Vlaamse en Nederlandse soja. Volgens onderzoeker Isabel Roldan is dat inderdaad het geval. “Ik denk hierbij aan sojacultivars die in Vlaanderen en Nederland een productiepotentieel hebben. Zoals voor andere gewassen kunnen NGT’s worden ingezet om het veredelingsproces te versnellen”, aldus Roldan. “Waar een conventioneel veredelingsprogramma al gauw 10 tot 15 jaar nodig heeft, kunnen we met gebruik van NGT’s in het veredelingsprogramma daar zeker 4 jaar af doen, Dat is toch een serieuze winst in een veredelingsprogramma”, voegt









