In bestaande fabrieken spelen vervangingsmomenten van installaties een belangrijke rol bij verdere verduurzaming en efficiëntieverbetering.

Bij een efficiënte voerproductie wordt alles in en rondom de fabriek optimaal benut om de kostprijs per ton voer zo laag mogelijk te houden. Dat was altijd al belangrijk, maar door krimp van de veestapel en daarmee de productie staat de bezettingsgraad onder druk. Tegelijkertijd maken stijgende energie- en arbeidskosten, personeelstekorten en strengere eisen aan kwaliteit en duurzaamheid efficiënt produceren belangrijker dan ooit.

Om te bepalen waar de grootste efficiëntiewinst is te behalen, is inzicht in de opbouw van de kostprijs een goed vertrekpunt. Een van die benaderingen is het analyseren van de kostenstructuur. Edward van den Elsen, directeur van adviesbureau SolFeed, onderscheidt vaste kosten, variabele kosten en overige kosten, zoals marketing en verkoop. “Dat zegt iets over hoe efficiënt een voerbedrijf grondstoffen kan verwerken tot eindproduct.”

Van den Elsen ziet in de praktijk dat de grootste verschillen tussen bedrijven in de vaste kosten per ton voer zitten: gebouwen, installaties, personeel en afschrijvingen. “Mijn ervaring is dat wat je kunt winnen in de fabriek beperkt is ten opzichte van wat je kunt winnen door het aandeel vaste kosten te verlagen. Dat begint met een optimale bezetting van de fabriek.” Een fabriek die structureel onder de capaciteit produceert, krijgt onvermijdelijk te maken met hogere kosten per ton. Volgens Van den Elsen verklaart dat waarom bedrijven vaker zoeken naar extra productievolume via samenwerking, overnames of loonproductie. Zijn bedrijf faciliteert daar ook in.

Capaciteit draait overigens om meer dan het aantal ton dat een fabriek theoretisch kan produceren. Steeds meer bedrijven gebruiken daarvoor de internationale OEE-maatstaf (Overall Equipment Effectiveness, zie kader). Daarin worden beschikbaarheid, prestaties en productkwaliteit gecombineerd om inzicht te geven in de effectieve benutting van de capaciteit.

Verschillen door logistiek

Een aantal aspecten die op locatieniveau het verschil maken zijn het beperken van opstarttijden, het omschakelen tussen recepten inclusief voorkomen van kruisbesmetting, de mate van bijstort, de wisselingen van onderdelen (matrijs), foute of onvolledige informatie over grondstoffen en het voorkomen van storingen.

Volgens Van den Elsen houdt efficiëntie niet op bij de fabriekspoort. Ook logistiek bepaalt in belangrijke mate de kostprijs. Vooral transport biedt nog ruimte voor verbetering. “Het blijft vanuit kostenoogpunt merkwaardig dat vrachtwagens ergens vol heen rijden en leeg terugkomen. Zeker bij langere afstanden zie je steeds vaker dat bedrijven gebruikmaken van externe transporteurs die een retourvracht kunnen organiseren.”

Optimale bezetting verlaagt de kostprijs

Daarnaast is de kwaliteit van planning bepalend (volle bulkwagens efficiënt geladen), maar ook de opslagcapaciteit op veehouderijbedrijven speelt een rol. “De silo’s bij boeren kunnen vaak nog beter worden afgestemd op de mogelijkheden van voerbedrijven.”

Ook spoedbestellingen werken zeer nadelig. Tegelijkertijd vraagt de markt steeds vaker om maatwerk. Dat dwingt bedrijven voortdurend te balanceren tussen efficiëntie en flexibiliteit. Fabrieken die processen daarop hebben ingericht, kunnen relatief eenvoudig kleinere productieruns draaien. “Voor andere bedrijven blijven grotere charges noodzakelijk om concurrerend te produceren.”

Rol van voeradviseurs

Nederland en België kennen van oudsher een sterke rol voor voeradviseurs, vertegenwoordigers en technische begeleiding. Dat heeft de sector veel gebracht, maar brengt eveneens kosten met zich mee. Daarbij de kanttekening dat de professionele begeleiding ook heeft bijgedragen aan de hoge technische prestaties van de Nederlandse en Belgische veehouderij.

Van den Elsen geeft aan dat in verschillende landen de scheiding tussen voerlevering en technisch advies veel groter is dan hier. Daar worden sommige diensten apart afgerekend. Volgens hem kan die discussie de komende jaren ook hier relevanter worden. “Als we concurrerend willen blijven, moeten we niet alleen naar afzonderlijke schakels kijken maar naar de efficiëntie van de hele keten.”

Hij adviseert daarom kritisch te blijven kijken naar welke kosten daadwerkelijk waarde toevoegen voor de veehouder. Ook extra’s die voerinhoudelijk worden meegegeven vallen daaronder. “Ik zie daar een groot verschil met bijvoorbeeld Duitsland. Aan de andere kant: als een toevoeging 25 cent kost en de veehouder 50 cent voordeel oplevert, dan is het voor de keten weer een goede investering.”

Total Cost of Ownership

Naast bedrijfseconomische keuzes spelen ook investeringen in machines en procesontwerp een belangrijke rol. Op machineniveau wordt vaak gewerkt met het Total Cost of Ownership-principe, aldus innovatiemanager David Banyay van Van Aarsen. Daarbij worden niet alleen investeringskosten meegewogen, maar ook energieverbruik, onderhoud, slijtage en operationele kosten gedurende de levensduur van installaties. Een voorbeeld voor een hamermolen en pelletpers laat zien hoe die kosten zich over de tijd verdelen (zie tabel).

“Efficiëntie begint al voordat de eerste machine is geplaatst”, zegt Banyay. “Het draait om het procesdesign: welke producten wil je maken, welke capaciteit is nodig en hoe sluit alles op elkaar aan?” Volgens hem zit de grootste winst in het totale ontwerp van de fabriek.

Belangrijkste kostenpost

Dat efficiëntie breder is dan energie, betekent niet dat energie minder belangrijk wordt. Integendeel: juist omdat elektriciteit en gas een substantiële kostenpost vormen en veel zeggen over het functioneren van een fabriek, blijft energieverbruik een belangrijke maatstaf.

Gevraagd naar de verschillen tussen bedrijven draait Menno Thomas van adviesbureau Zetadec de vraag om: “Wat is het absolute minimum aan energie om een ton voer te produceren? Ik denk niet dat veel bedrijven dat weten.”

Internationale publicaties noemen voor mengvoerfabrieken doorgaans 40 tot 60 kWh per ton, met ongeveer 50 kWh als praktijkgemiddelde. Moderne installaties kunnen richting 40 kWh per ton gaan, terwijl minder efficiënte fabrieken boven de 60 kWh per ton uitkomen. Vergelijkingen tussen fabrieken zijn lastig, omdat energieverbruik sterk afhangt van voersamenstelling, bewerking en productvorm. Uiteindelijk draait het om de totale ketenefficiëntie: extra energie in de fabriek kan zich terugverdienen in een betere voerconversie. Analysegegevens van Van Aarsen laten zien dat het energieverbruik binnen één fabriek kan variëren van circa 27 tot ruim 56 kWh per ton.

Technische verbeteringen

Thomas bezoekt voerfabrieken over de hele wereld en ziet vrijwel overal ruimte voor verbetering. “Van te dikke matrijzen tot een slechte stoomkwaliteit.” De knelpunten zijn vaak bekend, maar onderhoudsbudgetten, andere prioriteiten of bedrijfsblindheid zorgen ervoor dat ze blijven bestaan. “Als een fabriek nog redelijk draait, ga je eromheen werken. Dan wordt iets wat eigenlijk niet goed functioneert onderdeel van de dagelijkse praktijk.”

Hij noemt bijvoorbeeld de afzuiging van hamermolens. Een goed functionerende ventilator is essentieel voor capaciteit en energieverbruik. Toch komt hij nog regelmatig installaties tegen waar nauwelijks voldoende lucht doorheen wordt getrokken. “Dat is typisch laaghangend fruit. Het is meestal wel bekend, maar er wordt dan niet actief op gestuurd.”

Tabel: Procentuele verdeling Total Cost of Ownership van voerfabriek met capaciteit van 120 ton per uur. Bron: Van Aarsen

Ook de opslagcapaciteit op veehouderijbedrijven speelt een rol rondom efficiëntie. De silo’s bij boeren kunnen vaak beter worden afgestemd op de mogelijkheden van voerbedrijven. Ook spoedbestellingen werken zeer nadelig.

Vooral de stoomvoorziening is volgens Thomas een belangrijke bron van inefficiëntie. “Tachtig procent van de problemen waarvoor ik word gevraagd heeft uiteindelijk met stoom te maken.” Water in de stoom, slecht werkende condensafvoer of een onjuiste drukregeling leiden tot energieverlies, een lagere perscapaciteit en een mindere pelletkwaliteit. Internationale onderzoeken bevestigen dat beeld.

Zetadec berekende voor een praktijksituatie dat een verlaging van de conditioneringstemperatuur met 10 graden Celsius het thermische energieverbruik met ongeveer 5 kWh per ton vermindert. Ook koud pelleteren of het produceren van meelvoer in plaats van pellets zijn effectieve manieren om gasverbruik te verlagen.

Naast procesoptimalisatie bieden ook nieuwe technologie en inzichten kansen. Zo wordt gewerkt aan alternatieven voor traditionele stoomconditionering, zoals de BoaNiCO2-technologie van Nico Treurniet, waarbij mechanische voorverdichting en wrijvingswarmte een deel van de stoom vervangen. Ook het onderzoek van Richard Benders biedt nieuwe inzichten in vocht en het persproces.

Kleine details, grote gevolgen

Bij transport, malen en mengen is grote stappen maken maar beperkt mogelijk. Voor Thomas is slijtage van zeven en hamers een bekend aandachtspunt, maar het gaat volgens hem om meer dan vervanging alleen. “De economische vraag is wanneer de kwaliteit van de deeltjesgrootteverdeling zodanig terugloopt dat vervangen voordeliger wordt dan doorgaan.”

In een ideale situatie worden bij die afweging fabrieksgegevens gekoppeld aan dierprestaties. “De betere bedrijven mondiaal hebben overlegstructuren waarin nutritionisten, productie en praktijkresultaten samenkomen. Dan kun je beoordelen of wat je in de fabriek doet ook het gewenste resultaat oplevert in de stal.” Bij (grote) integraties is dat gemakkelijker te organiseren dan in de vrije structuur die Nederland kenmerkt. Toch verwacht Thomas dat hier meer mogelijk is, ook door de opkomst van datasystemen en -koppelingen.Daarnaast bieden doseersystemen en koelers verbeterpotentieel.

Soms gaat het om de volgorde van vloeistofdosering, soms om luchtstromen in koelers of de verdeling van persmeel over een matrijs. “Het zijn vaak relatief kleine dingen, maar ze hebben gezamenlijk veel invloed op capaciteit, energieverbruik en productkwaliteit.”

Ontwerp steeds belangrijker

Banyay van Van Aarsen benadrukt dat niet alleen bij nieuwe installaties of inrichting van fabrieken slagen zijn te maken. In bestaande fabrieken spelen vervangingsmomenten van installaties een belangrijke rol bij verdere verduurzaming en efficiëntieverbetering. Naast aanpassen van de dimensionering, inzet van frequentieregelaars en procesoptimalisatie wordt daarbij bijvoorbeeld gekozen voor energiezuinigere motoren (van IE3 naar IE4 of IE5). “Ook modulair ontwerp wint terrein, zodat toekomstige upgrades eenvoudig kunnen worden geïntegreerd.”

Omdat elektriciteit en gas een substantiële kostenpost vormen en veel zeggen over het functioneren van een fabriek, blijft energieverbruik een belangrijke maatstaf.

Hij geeft verder aan dat het belang van sensoren, monitoring en voorspellend onderhoud toeneemt. Onderhoud verschuift van reactief naar voorspellend: niet repareren als iets kapot is, maar ingrijpen voordat prestaties teruglopen. Ook kunstmatige intelligentie kan hierbij ondersteunen, vooral in het analyseren van grote hoeveelheden procesdata. “In sommige sectoren, zoals aquafeed, is men daarin al verder”, is zijn ervaring. Het biedt wel mooie kansen voor de diervoederindustrie.

Grip op productie-efficiëntie

Overall Equipment Effectiveness (OEE) is een internationaal gebruikte prestatie-indicator om de effectiviteit van productie-installaties te meten. De OEE wordt berekend als beschikbaarheid x prestatie x kwaliteit. Het geeft inzicht in de zes belangrijkste productieverliezen (de Six Big Losses): storingen, omstellingen, kleine stops, snelheidsverlies, afkeur en opstartverliezen.

Om de OEE te bepalen, registreert een bedrijf per machine of productielijn de geplande productietijd, stilstand (minuten), werkelijke draaitijd, theoretische capaciteit (bijvoorbeeld ton/uur), gerealiseerde productie en de hoeveelheid die direct aan de kwaliteitseisen voldoet. Hieruit worden drie kengetallen berekend: beschikbaarheid (draaitijd/geplande tijd), prestatie (werkelijke/theoretische productie) en kwaliteit (goedgekeurde/totale productie). De OEE is het product van deze drie percentages. De uitsplitsing laat zien of productieverliezen vooral ontstaan door storingen, een te lage productiesnelheid of kwaliteitsafwijkingen.

Volgens recente analyses van het Kaizen Institute ligt een realistische OEE in voedselproductie doorgaans tussen de 45 en 60 procent, terwijl goed presterende bedrijven 65 tot 75 procent behalen. De vaak genoemde 85 procent ‘world class’ is afkomstig uit de Japanse auto-industrie en is voor procesindustrieën met frequente receptuurwisselingen, reinigingscycli (CIP) en grondstofvariatie geen realistisch streefgetal.

Voor Nederland en België zijn geen openbare sectorspecifieke OEE-benchmarks beschikbaar. Brancheorganisaties zoals Nevedi en BFA publiceren wel cijfers over productie, duurzaamheid en veiligheid, maar geen OEE-kengetallen.

Deel dit artikel

René Stevens