Dejan Miladinovic is sinds zijn afstuderen in 2004 werkzaam bij Fôrtek.

Fôrtek in het Noorse Ås bij Oslo, is het voedertechnologiecentrum van de Noorse Universiteit voor Levenswetenschappen, NMBU. Het is in 1997 begonnen als een privaatpublieke samenwerking tussen de universiteit en partners uit de diervoederindustrie, waar zowel universiteit als diervoederbedrijven zelfstandig hun proeven konden doen en per dag betaalden. In 2002 startte de NMBU onder leiding van Edward Perez met het MSc-programma ‘Feed Manufacturing Technology’ (FMT) naar voorbeeld van het programma aan de Kansas State University.

Wiel gaandeweg uitvinden

“Ik kwam in de eerste lichting als uitwisselingsstudent om mijn MSc te doen, maar ben nooit meer weggegaan”, vertelt Dejan Miladinovic, de huidige manager van het centrum. Na zijn afstuderen in 2004 ging hij voor Fôrtek werken. In die tijd werden de commerciële partners uitgekocht door de universiteit en werd de NMBU de enige eigenaar. “Iedereen was nieuw en we moesten het wiel al doende uitvinden”, aldus Miladinovic.

We kregen veel praktische ervaring, maar de dagen waren lang, in de hal was het bloedheet en het stonk verschrikkelijk, vooral als we met vismeel werkten. Het was geen land van melk en honing”, lacht hij. Hoewel het technologiecentrum onderdeel is van het ‘Centrum voor Landbouwhuisdieronderzoek’ van de NMBU, is het economisch onafhankelijk. “De staat betaalt zelfs niet voor het onderhoud van het centrum.” Toch is het een voordeel om onderdeel te zijn van het genoemde centrum, omdat het daardoor eenvoudig is om onderzoek naar ingrediënten en procescondities te integreren met onderzoek naar de effecten in het dier.

De IsDeCa-menger ontstond vanuit de wens om meer vocht toe te kunnen voegen aan het mengsel voordat het de extruder in gaat.

Educatieve functie

Het technologiecentrum heeft één centraal geautomatiseerd systeem met aan sensors gekoppelde controllers en wordt gerund door vier vaste medewerkers. Omdat het centrum ook een educatieve functie heeft, werken er daarnaast veel studenten: betaalde assistenten en afstudeerstudenten. Naast fundamenteel onderzoek voor de universiteit, wordt ook onderzoek gedaan voor commerciële opdrachtgevers vanuit de hele wereld. Onder meer naar het verwaarden van bijproducten. Verder worden er voeders gemaakt voor alle diersoorten, waarvan een relatief groot deel bestemd is voor laboratoriumdieren.

Altijd streven naar win-winsituatie

Volgens Miladinovic zijn operators de slimste mensen ter wereld. Ze kennen hun machines alsof het hun eigen auto is. Dit leidt nog wel eens tot botsingen met nutritionisten. Zij spreken volgens hem een andere taal. “Een nutritionist kijkt naar de least-cost-samenstelling terwijl een operator uit ervaring weet wat er wel en niet mogelijk is zonder bijvoorbeeld de pelletpers te laten verstoppen.” Hij voegt eraan toe dat je altijd naar een win-winsituatie moet streven en een gezamenlijke taal moet vinden.

“De kracht van Fôrtek is dat de universiteit tijd heeft om veel verschillende procesconditites te proberen. Lukt het niet op de gewone manier dan proberen we om het via een technische achterdeur toch voor elkaar te krijgen”, zegt Miladinovic. Als voorbeeld vertelt hij over een onderzoek naar glycerol in rundveevoeding. “Met de daarbij gewenste samenstelling veranderde het mengsel door polymerisatie in een soort kauwgom en raakte de pers wel vier keer verstopt op één dag. Maar we hebben in overleg met de onderzoeker de samenstelling en het proces net zolang aangepast tot het wel lukte.”

Prototype van de Gentle Vacuum Coater.

Voordelig voor opdrachtgevers

Voor opdrachtgevers uit de industrie is het voordelig om onderzoek uit te besteden omdat zij dan zelf niet hun fabriek hoeven stil te leggen voor het uitvoeren van een experiment. Verder zijn de machines en proceslijnen van Fôrtek semi-industrieel. Dit betekent dat het niet alleen mogelijk is om kleine hoeveelheden te verwerken, maar ook grotere batches, zodat de processen eenvoudig op te schalen zijn naar fabrieksomstandigheden.

Als voorbeeld noemt Miladinovic de extruder. Deze kan draaien op een minimale output van 15 kg per uur. Dat gaat echter alleen zonder preconditioner en dit is niet helemaal vergelijkbaar met fabrieksomstandigheden. Een output van 200 kg per uur met gebruik van de automatische preconditioner is echter ook mogelijk en dan zijn de resultaten wel te extrapoleren naar een commerciële schaal.

Machinepark Fôrtek

Fôrtek beschikt onder andere over een 400 l twee-assige menger-conditioner, een dubbelschroefs Bühler BCTG 62-extruder en een KAHL-expander Model OE 15-1/2. Waarop Miladinovic het meest trots is? Dat is zonder twijfel de mengtechnologie die hij samen met collega Ismet Nikqi en Carlos Salas van de Faculteit voor Wetenschap en Techniek ontwikkelde.

Nieuwe machines ontwerpen is niet de corebusiness van Fôrtek, maar is ontstaan uit de behoefte aan verbetering van bestaande machines. Zo ontstond de IsDeCa-menger vanuit de wens om meer vocht toe te kunnen voegen aan het mengsel alvorens het de extruder in gaat. “Want, de toekomst is nat”, zegt Miladinovic. “Denk maar aan het gebruik van nieuwe ingrediënten als hydrolysaten en insecten. Vaak gaat dit om natte producten of olieachtige substanties. Het is zonde om deze eerst te drogen om vervolgens in de extruder weer vocht te moeten toevoegen.”

Toevoeging brokkenbreker

Bij de bestaande twee-assige paddelmenger, ontstond bij meer dan 25 procent vocht een inhomogeen, brokkelig mengsel dat niet in de extruder te pompen was. Dit betekende dat de brokken handmatig moesten worden verkleind en er daarna nog een mengronde nodig was. Uit ergernis over het handwerk bedachten zij een ander type menger. Deze menger heeft minder paddels, maar er is een de-agglomerator, of brokkenbreker, aan toegevoegd in de vorm van een as met messen.

Het in 2019 gepatenteerde ontwerp bleek zo goed te werken dat de universiteit een 60 liter-prototype bouwde in samenwerking met Forberg International. Dit werd uitgebreid getest en de volgende stap was opschaling en commercialisering.

Met financiële steun van de Noorse Onderzoeksraad werd, wederom in samenwerking met Forberg, een grotere machine gebouwd. Deze heeft een operationeel volume van 1000 liter, maar blijkt het zelfs beter te doen bij een vulling van 1500 liter, en realiseert een variatiecoëffiënt (VC) van minder dan 2,5 procent.

Daarnaast ontwikkelde Miladinovic samen met Nikqi ook de Gentle Vacuüm Coater (GVC) die werd verkocht aan KAHL. “Maar, we zijn vooral ook trots op ons netwerk, onze wetenschappelijke infrastructuur en de kennis die het centrum in de loop der jaren heeft ontwikkeld.”

Deel dit artikel

Carina Steendam