Dit jaar viert De Molenaar haar 125-jarig bestaan. Met dit nummer sluiten we het jubileumjaar af. Een mooi moment om te kijken naar verschillende ontwikkelingen die zich de afgelopen 125 jaar hebben afgespeeld. In dit artikel kijken we naar de ontwikkeling van transport.
Net na de Tweede Wereldoorlog brachten boeren hun graan naar de malerij. Later namen zij hun meel op eigen, open boerenwagens mee terug naar de boerderij. Het graan werd per mud opgeslagen en verhandeld. Destijds was de verpakking in zware jute zakken, die eerst door de boer werden opgehaald en later steeds meer werden bezorgd. Dat laatste was achteraf een belangrijke kentering.
Voortschrijdende techniek zakgoed
Het duurde nog tot eind jaren 50 totdat de papieren zakken van 25 kg kwamen. Dit kon ook omdat de techniek inmiddels in staat was het gewicht automatisch af te wegen. Een mond van de papieren zak werd handmatig om een vultuit geschoven, waarna de vulling plaatsvond: eerst heel snel, om later langzaam te eindigen met de laatste finale grammen. Er waren ook producenten of gebruikers die de papieren zakken razendsnel dichtnaaiden. Transportbanden kwamen en werden ingezet om de zakken hoog te stapelen. Bij grote hoeveelheden werden de zakken vaak met een serie transportbanden richting wagen getransporteerd.
Toen in de zestiger jaren de boerenbedrijven groeiden en de behoefte tot arbeidsverlichting steeg, keek men ook naar ‘los’ voer in plaats van zakgoed. Als dat voer ook nog eens op zolderhoogte gebracht zou kunnen worden, hoefde men beneden alleen nog maar af te tappen. Getimmerde bakken, als regel binnenshuis, kwamen. Uiteindelijk volgden de bekende, vaak kunststof, buitensilo’s met uittrekapparatuur om het product naar de gewenste plek te transporteren.
Verschuiving naar bezorgen
De verhouding halen versus brengen verschoof steeds meer naar bezorgen. Hetzelfde gebeurde voorzichtig van verpakt naar bulk. Bulk is goedkoper dan verpakken en tegelijkertijd minder arbeidsintensief bij grotere hoeveelheden.
1962 was wel een jaar dat er uitsprong: de krantenkoppen meldden groot nieuws, want toen kwamen zelfs boerenbesturen in het geweer om met eigen ogen te aanschouwen hoe los product in een silo kon worden getransporteerd. Clusters van particuliere molenaarsbedrijven maakten gezamenlijk afspraken over de te nemen stappen en/of kochten gezamenlijk blaasmateriaal in.
125 jaar
Beginperiode bulkvervoer
Investeren was een grote stap, zowel technisch als financieel. Zou dit een tamelijk tijdelijke rage zijn? Sommige bedrijven zetten alvast een klein trechtertje op een wagen om de weg te verkennen, een gebaar te maken naar afnemers of hadden misschien de financiële middelen niet. Bovendien kwam de uitdaging van het vullen van en lossen in bulkvervoer aan de orde. Fabrieken waren helemaal ingesteld op zakgoed en nu moest voer boven een tank of open kipper worden gebracht. Er waren fabrikanten die afzetbulken aanboden. Zo kon de auto zowel zakgoed als bulk vervoeren. Gaandeweg werd het steeds duidelijker: boeren zetten er vol druk op, om bulk te ontvangen.
Aan de slag: Wijnveen
Machinefabriek A. Wijnveen produceerde rond 1960 de eerste bulkwagens. Vervolgens zijn de broers Bram en Bart Wijnveen, zonen van de oprichter, uit elkaar gegaan. Bram ging door met de machinefabriek, Bart met de bulkwagens onder de naam WKF: Wijnveen Karroserie Fabriek.
Eep van Kooten, tegenwoordig werkzaam als algemeen directeur bij Alers, begon daar in 1978. Bart had vooral andere interesses. Halverwege de jaren 80 zijn beide bedrijven weer samengegaan vanwege de slechte marktsituatie op dat moment. Dierziekten als varkenspest en mond-en-klauwzeer waren hier debet aan. De machinefabriek nam de bulkafdeling weer over om de naam en faam van Wijnveen overeind te houden.
In 1992 nam Van Kooten samen met Bep Paardekoper de afdeling bulkwagens over van de machinefabriek. De productie verhuisde naar Veenendaal. In 2000 verkochten ze het bulkwagenbedrijf aan Welgro.
Hartenwagen
Voor Wijnveen in Ede was het maken van een bulkwagen eigenlijk nog niet zo moeilijk: met de langebakweger uit de veevoerfabrieken die ze toen al volop bouwden, hadden ze een mooie basis. De ‘Hartenwagen’ zoals voormalig wagenparkbeheerder ACM/Agrifirm Klaas Kuiers hem noemde, was snel geboren. Je plaatst een ketting onder een bak voor transport naar achteren en via een sluis en luchttransport blaas je het voer in de silo.
De bak, met afgeronde hoeken − vandaar de hartvorm −, had meedere vakken. Eep: “de kunst was de snelheid van zowel ketting als sluis aan te passen naar de omstandigheden. Dat vergde nog wel wat ‘fingerspitzengefühl’. De aandrijving van ketting en sluis was op basis van hydrauliek en de vakken gingen met kogelkranen open.”
Je plaatst zo’n zelfde concept op een vrachtwagenchassis (destijds waren het alleen nog bakwagens) om zo op de boer te kunnen lossen. Voor de stevigheid zaten er haaks op de wanden strippen ofwel ‘ribben’. Soms werd er een wandje omheen gemaakt. Op deze wijze voer bezorgen was een mijlpaal.
Opkomst van bulkunits
Treurniet en Ottevanger Moerkapelle bouwden in 1962 een zestal puntig staande 1-tons vakken op een wagen. Dit was eveneens een ‘hartenwagen’. Een nadeel van transporteren met lucht deed zich snel voelen: na een lossing in de open silo’s binnen, zat het hele huis onder het stof… Berko was één van de vele bedrijven die een bulkunit aanbood. Overal waren bedrijven die een graantje wilden meepikken van het opkomende bulkfenomeen. Een dergelijke unit kon men op een kar of vrachtwagen plaatsen. Op die manier was het mogelijk om de vrachtauto flexibel in te zetten. De kosten van een dergelijke unit bedroegen in 1978 zo’n 7300 gulden.
Druktanks
Begin jaren 70 werden bij Wijnveen de eerste ronde druktanks geproduceerd. De compartimenten werden in eerste instantie afgesloten met 4 inch-kogelkranen die met stangen open en dicht gingen. Later werden de kogelkranen luchtbediend door gebruik te maken van luchtcilinders en uiteindelijk vervangen door vlinderkleppen met dubbelwerkende luchtcilinders voor het afsluiten en openen van de compartimenten.
Aan de slag: Welgro
In de Achterhoek waren ze op dezelfde manier via pionieren naar steeds professioneler bezorgen gegaan. Theo Wellink was daar de bekende ‘Willy Wortel’ en aanjager in Groenlo. Uit die ontwikkelingen is Welgro Groenlo ook ontstaan. Wellink legde zich toe op mest. Bij mest was het uit de put zuigen en over het land blazen al ingeburgerd. De omgekeerde giertank werd bij Welgro de basis. De tank en soms later ook ‘potten’ werden gevuld. Die konden door een pomp leeg worden geblazen. Zo werd er tussen circa 1962 en 1970 gewerkt.
Bekend zijn de historische ‘potten’, ronde tanks, op een kar achter een trekker en een Unimog. Voor de aandrijving van de pomp plaatste men soms een motor voorop de bulkkar en later werd ook de aftakas van de trekker gebruikt.
Open kipper
Hoekstra in Winterswijk, Cuppers in Lichtenvoorde en in het noorden Rondaan, bewandelden een andere route: de open kipper kiepte het voer richting een aangepaste schroef, eigenlijk twee kleintjes, en dan naar een sluis met pomp onder de wagen. Met een slang werd het voer daarna naar de opslag gepompt. Het vullen van een open wagen is natuurlijk een stuk flexibeler dan via een opening van pakweg 50 cm doorsnee.
Vooral kleinere bedrijven die minder gespecialiseerd waren, maakten er gebruik van. Zo kun je zelfs de zijschotten wegnemen en de auto voor bijvoorbeeld zakgoed gebruiken. In de noordelijke provincies werd eenzelfde bakkipper in productie genomen door het bedrijf Rondaan, maar er zullen elders in het land vergelijkbare initiatieven ontstaan zijn. Vervoerders voor de CAF in Leeuwarden bijvoorbeeld, reden er massaal mee.
Omdat het zo’n flexibel transportmiddel was investeerde men liever hierin, mocht bulktransport niet of onvoldoende van de grond komen. Nadat het een tijdje op een laag pitje stond, klom het principe uit het dal. Vandaag de dag zie je her en der nog hetzelfde concept.
Jos Tuinte is zowel op technisch als commercieel vlak al 45 jaar werkzaam bij Welgro. Hij noemt de flexibiliteit, maar zeker ook de veel lagere kostprijs van een open kipper als een geducht argument.
Gebruik van zwenkarm
Ook vanaf het tweede deel van de zeventiger jaren was er het systeem waarbij vanuit de bulktank met een lange zwenkarm (bovenvijzel) voer in een open silo kon worden gedraaid. Zowel Welgro als Wijnveen maakten ze. Het was echter nogal een gedoe om de bovenvijzel precies boven de silo te krijgen. Daarnaast was je erg afhankelijk van de ruimte op het erf en de bereikbaarheid van de silo.
Tot slot moest de silo aan de bovenzijde open zijn. Met nogal wat technische verbeteringen heeft dit systeem het toch nog aardig lang vol gehouden. Hendrix en UTD bijvoorbeeld, werkten er mee tot ver in de tachtiger jaren. In Frankrijk rijden ze volgens Jos nog steeds met dit systeem.
Lambrecht België
Terwijl er door Welgro en Wijnveen tot het samengaan in 2000 een stevige strijd om de hegemonie werd gevoerd, kwam in België Lambrecht ten tonele. Zij zijn actief vanaf begin jaren 70. Lambrecht werkt ook vaak met een zwenkarm, maar dat is dan functioneel, bedoeld om zijwaarts in schuren en onder afdakken te kunnen lossen. Tegenwoordig kopen boeren veel meer grondstoffen of halffabrikaten. Met een zwenkbare losschroef kun je zonder onnodige stofoverlast ook in open ruimtes het voer deponeren.
Dit past in het huidige tijdsbeeld omdat er veel grootschalig wordt gewerkt op de boerderij met eigen rantsoenen. De te bedienen losschroef lost het product in lage schuren, containers, enzovoorts. Dit gebeurt rechtstreeks vanuit een schip of met een shovel.
De oplegger van Lambrecht kan op allerlei manieren worden gevuld. De bovenkant van de tank is vaak open, afgedekt met zeil, om maximale flexibiliteit op laadplaatsen te creëren. Afhankelijk van de wensen van de klanten kan men ook een gesloten systeem leveren en blazen. Het idee met de meedere mogelijkheden die de Belgische onderneming heeft, is te zorgen voor minder lege kilometers.
Ontwikkelingen in bulktransport
De ontwikkelingen met de tank en de vrachtauto gingen in Nederland snel door. Dit systeem had ten opzichte van de open bak steeds meer voordelen: capaciteit, meer vakken en hygiënischer (gesloten). De auto met open bak had wel als voordeel dat het minder afhankelijk was van de wijze van vullen. Zo kon je er met de shovel ook granen en andere grondstoffen mee vervoeren.
De Kikker, de zo bekende DAF van de zestiger jaren, was een duidelijke exponent van die periode. De oude vertrouwde Kikker verdween geleidelijk uit beeld en de tank werd gaandeweg groter en de motor sterker. Alles groeide feitelijk mee met de uitbreidingen op het boerenerf. De pomp werd steeds meer geïntegreerd in het chassis en aangedreven door de krachtafnemer van de automotor.
Verschuiving naar trekker met oplegger
De volgende stap was de overgang van truck naar trekker met oplegger, eind jaren 70. Professionalisering stond aan de basis van die verandering: het blaasconcept ‘stond’, maar de volumes moesten omhoog. Tegelijkertijd had die stap nogal wat consequenties, met name de bereikbaarheid bij de boeren. Vrijwel meteen was de oplegger 16 ton en verdubbelde de lengte ten opzichte van de eerste truck ruimschoots. Er kwamen veel klachten over kapotte bestrating en beschadiging van opstallen, immers ook van de chauffeurs werden meer vaardigheden geëist. Dat waren toen vaak boerenzoons, die dat grotere materiaal nog moesten (proberen te) besturen. Ook blazen en de consequenties van meer vakken en druk was een pittig leerproces.
Vanaf 1982 konden de chauffeurs gebruikmaken van schuifdeksels over de vulopeningen. Nu konden ze ook geen schuiven meer in hun gezicht krijgen. Het loopbordes werd zo wel erg geblokkeerd, waarop Wellink rond 1977 het systeem van de triangelbesturing bedacht. Met deze methode werd de achteras van de oplegger dezelfde kant opgestuurd als de trekker. Nadeel was dat de oplegger relatief lang moest worden om de tonnen te kunnen bergen.
De oplossing was een diepere en kortere, tankoplegger, echter zat dan de triangel in de weg. De stangenbesturing van Theo Wellink zag het licht. Met dit systeem stuurt de achteras met de schotel van de trekker mee. De stangen liggen onder de bolling van de tank. Dit systeem is anno 2023 nog volop in gebruik, zelfs nu er meerdere assen aangestuurd moeten worden. Wijnveen paste in de zeventiger jaren hun oplegger met gestuurde achteras ook aan.
Het idee leek op de triangel van Welgro, maar de vangmuil van de truck werd verlaagd en men noemde het systeem ‘spoorloper’. De naam verraadt al dat de achteras ook hier de trekker volgde. Hulo was de leverancier van deze oplossing.
Ontwikkeling van opleggers
De grotere, stalen tank bleek in de praktijk en modernere tijd wel wat zwaar: rond 1975 begon Welgro met een tank van aluminium. Het bleek een ontzettend pittige klus te zijn. De oplegger-constructie in combinatie met het metaal bleek veel te star en daardoor te zwak. De tank scheurde daardoor veelvuldig. Ook de vering was een deel van het probleem, zo bleek achteraf.
Wijnveen liep ook tegen de nadelen van het lichtere metaal aan. In 1992 gingen Eep en Wigchers Oplegger Techniek (WOT) uit Schoonoord samen aan de slag om de stabiliteit door middel van een onafhankelijke luchtvering in te voeren. Door de nieuwe tankconstructie en de aluminium legering aan te passen, scheurden de opleggers veel minder.
125 jaar
Verschillende lostechnieken
Wijnveen en Welgro hadden verschillende manieren voor het lossen. De methode van de eerste, de vlinderklep, kennen we uit de fabrieken en werkte uitstekend, mits de chauffeur er gevoel voor had. Het systeem van Welgro werd in de volksmond ‘stempels’ genoemd, maar Klaas en Jos spreken consequent over losbodems. In beide gevallen was het een soort van ‘kurk’ die in een trechtertje de losopening meer of minder kon openen. Het kende veel bedieningsgemak, maar later bleken er toch weer beperkingen aan dat type te zitten en werd het door de tijd ingehaald.
Steeds grotere opleggers
Relatief lang was de 16-tonner de gangbare oplegger. In de tachtiger jaren werden de veehouderijen steeds groter en ze kwamen vaak op grotere afstand van de fabriek te liggen. Het werd tijd voor groter transport. De 20-tonner was een opwarmertje naar 24 ton. Deze grootte werd eigenlijk al snel ingehaald: de 32-tonner verscheen ten tonele. Deze was nog een paar meter langer en uitgerust met 3 assen.
De Hoop mengvoeders vroeg en kreeg bij Welgro als enige een 4-asser omdat er steeds meer overheidsregels kwamen en de maximale asdruk van tien ton per as nogal eens de mist in ging vanwege een ongunstige volgorde bij lossing. Snelwegen kregen her en der meetlinten.
Er is zelfs een periode geweest dat de trekker twee separate opleggers meenam: double bottom. CHV, maar ook UTD deed dat onder andere op grote schaal. De wetgeving liet dat indertijd nog toe. Toen de truck met oplegger eenmaal was ontstaan, was het rap gedaan met het amateurisme: groot, groter, grootst. De boerenzoon die ook wel op een vrachtauto kon rijden, kreeg het nakijken. De chauffeur kreeg verre ritten, loste het eerste deel van de combinatie en ruilde die dan voor de tweede.
Het fenomeen, eerst 2x14 en al snel 2x16 is een geruisloze dood gestorven. Tegenwoordig is het ‘allemaal’ 32 ton. Meestal in tankvorm, maar ook de open bak met zeil is nog aardig in zwang.
Hygiëne-eisen
In de negentiger jaren kwam ‘hygiëne’ met de GMP-eisen ten tonele. Klaas bijvoorbeeld, ging tientallen bulkwagens inwendig controleren op dode hoeken en eventuele restjes. De schuiven op de tank konden inmiddels al pneumatisch worden geopend en gesloten. Gemakkelijk voor de chauffeur, maar zo kon hij bijvoorbeeld niet checken hoe de hygiënische status van de tank was. Af en toe kwamen zelfs auto’s niet geheel leeg terug. Het is zelfs voorgekomen dat een niet geheel gelost vak pas werd ontdekt omdat de nieuwe portie niet paste.
Lambrecht werkt volgens Eep nog steeds met handmatig te bedienen schuiven op de tank. Zo kijkt de chauffeur vanzelf wel in de tank. De losbodem van Welgro, hoe plezierig ook, kreeg te maken met inwendige vervuiling nadat de inwendige tankreiniging zijn intrede had gedaan. Aangezien er inmiddels ook het zwaardere en sneller stromende kunstmest werd geblazen, bleek het tijd voor een beter systeem.
Er is een periode geweest dat de trekker twee separate opleggers meenam: double bottom.
Ook de moderne zuigwagen kwam in het portfolio vanaf 1990. Dit waren geen grote aantallen. Jos houdt het op 3 à 4 per jaar naast 120 stuks gewone bulkopleggers.
Overname
In 2000 kocht Welgro de concurrent Wijnveen Karroserie Fabriek (WKT). Sinds een aantal jaren is 80 procent van de aandelen Welgro verkocht aan Rhein Investments.
Was handwerk de enige werkwijze toen Jos kwam, nu is dat duidelijk anders. Een lasersnijder snijdt bijvoorbeeld glad de platen op maat. Er is een voorzichtige trend richting hogedruktanks, die men vanaf 2014 produceert. Er hangen nogal wat nadelen aan zo’n tank: prijs, gewicht en keuringen. Toch zijn er afnemers die volgens Jos nu in twee ploegendienst zeven in plaats van zes vrachten per dag kunnen bezorgen door de hogere capaciteit. Een ander systeem van de losbodem is er gekomen als gevolg van de inwendige vervuiling. Nu is er een dichte oplossing waarbij de opening wordt gemeten en kan worden uitgelezen.
Van de laatste tijd is ook de smart bulk: silo en vak worden digitaal gelinkt en alle mogelijke data worden opgeslagen en waar nodig gebruikt. De instellingen komen bij een volgende lossing weer in beeld, zodat die chauffeur weet wat de beste losvoorwaarden zijn.
Transportbedrijven zullen zich de komende jaren steeds meer richten op het buitenland, met het oog op de afnemende veestapel in Nederland. Het pionierswerk in (bulk)transport is de afgelopen zestig jaar al in Nederland gedaan.

















