In het zuidoosten van de Verenigde Staten, rond de jaarovergang 1951/1952, zagen dierenartsen 31 honden met lusteloosheid, ‘anorexie’ (gebrek aan eetlust) en ‘icterus’ (geelzucht). Dit laatste wordt getypeerd door gele verkleuring van oogwit en huid. De honden hadden geen temperatuurverhoging, terwijl leveronderzoek ontsteking toonde. Dit wordt ook wel ‘hepatitis’ genoemd. De aandoening met onbekende oorzaak werd ‘hepatitis X’ genoemd.

De honden hadden de bekende symptomen: geelzucht en histologisch waarneembare leverschade

In 1955 bleek ‘hepatitis X’ gerelateerd aan een industrieel-geproduceerd hondenvoeder met pindameel als belangrijkste eiwitbron. In 1963 werd binnen het Unilever Laboratorium in Vlaardingen een stof, met B1 als toegekende naam, geïsoleerd uit de schimmel Aspergillus flavus , en uit beschimmeld pindameel. De toxiciteit van B1 werd aangetoond bij eendenkuikens. De fractie werd geïdentificeerd middels dunnelaagchromatografie en lichtte daarbij als een lichtblauwe band op onder uv-bestraling.

Toxische gifstoffen

Aflatoxines zijn de toxische gifstoffen van specifieke schimmels die onder andere op granen voorkomen. Er zijn twintig aflatoxines beschreven, waarvan B1, B2, G1 en G2 als meest belangrijk worden gezien. De chemische structuren zijn complex. Vlaardingse onderzoekers toonden als eersten aan dat C17H12O6 de molecuulformule is van B1. Later bleek de verbinding te bestaan uit vijf gefuseerde ringstructuren: tweemaal furaan, cyclohexaan, pyraan en cyclopentaan. Twee ringen hebben elk een ketogroep (>C=O). Eén ring heeft methoxide (-O-CH3) als zijgroep.

In 1964 toonden de Unilever-onderzoekers het volgende aan. Na inname en efficiënte absorptie door de darm van lacterende koeien en ratten, verscheen het vetoplosbare ‘aflatoxine B1’ als metaboliet in de melk. Het stofwisselingsproduct werd ‘aflatoxine M1’ genoemd. Later bleek dat de lever van honden B1 omzet in M1, dat als zodanig in de urine verschijnt na orale toediening van B1. De omzetting van B1 in M1 (C17H12O7) betreft ‘hydroxylatie’ (-H omzetting in -OH) van de gekoppelde furaan-eenheden.

Toxiciteit van B1 en M1

Na injectie in de buikholte van ratten was de acute toxiciteit van dezelfde hoeveelheden aan B1 en M1 vergelijkbaar. Na toevoeging aan het medium van geïsoleerde cellen bleek B1 toxischer te zijn dan M1. De hieronder beschreven voederproef met ratten laat zien dat B1, in tegenstelling tot M1, dus duidelijk carcinogeen is.

Ratten van zeven weken kregen een semisynthetisch droogvoeder, zonder en met toegevoegd B1 of M1. Voor beide aflatoxines was het voedergehalte 50 microgram (μ g) per kilo. Er waren twaalf, twintig en zes mannelijke ratten in de controle-, B1- en M1-groepen, die het betreffende voeder gedurende vijftien maanden aten. In de respectievelijke groepen werd leverkanker vastgesteld bij respectievelijk nul, negentien en nul ratten.

In 1966 kregen honden capsules met zuiver aflatoxine B1 toegediend. Vijf dieren kregen éénmalig 500 μ g B1 per kilo lichaamsgewicht. Vier honden kregen vijftien dagen lang dagelijks 50 μ g B1 per kilo lichaamsgewicht. De eenmalig zeer hoge dosis was niet dodelijk, maar wel acuut toxisch. Omgerekend komt dit overeen met 29.412 en 2.941 μ g B1 per kilo droogvoeder, bij één dagelijkse maaltijd die volledig in de energiebehoefte voorziet.

Aflatoxicose-uitbraken

In de periode van 1952 tot 2025 zijn zeventien voedergerelateerde uitbraken van aflatoxicose bij honden bekend. De betreffende landen waren zesmaal Verenigde Staten, viermaal Zuid Afrika, driemaal Brazilië, India, Nigeria, Israël en Servië.

Na de publicatie in 1953 over ‘hepatitis X’ werd in 1977 voor het eerst een uitbraak gemeld van geelzucht bij honden. De aandoening ging gepaard met ophoping van buikvocht (‘ascites’). In Noordwest-India trad plotselinge ziekte op, toegeschreven aan het eten van beschimmelde mais waarin de aflatoxines A1, M1 en G1 meetbaar waren. In de dorpen werden eerst honden getroffen, gevolgd door mensen.

Aflatoxicose wordt veroorzaakt door aflatoxines, giftige stoffen geproduceerd door schimmelsoorten die kunnen voorkomen op granen. Bij honden leidt acute vergiftiging met aflatoxine B1 tot leverschade en zelfs sterfte.

De laatste aflatoxicose-uitbraken in de Verenigde Staten en Zuid-Afrika dateren van 2021 en 2013. Het betrof respectievelijk 46 en 60 sterfgevallen, na het eten van een commercieel voeder en polentapap. De Zuid-Afrikaanse uitbraak was herleidbaar tot mais met schimmelgroei. De pap bestond uit gekookte mais, aangevuld met vlees of een commercieel voeder. De mais bevatte slechts 1,7 μ g aflatoxine B1 per kilo, maar ook andere aflatoxines.

Beschimmeld brood

Vier casuïstische mededelingen betreffen in totaal negentien honden die beschimmeld brood hadden gegeten. Tien honden stierven daarna. De honden hadden de bekende symptomen: geelzucht en histologisch waarneembare leverschade. Het brood bevatte meerdere aflatoxines.

De zeventien aflatoxicose-uitbraken betreffen de ziektesymptomen van ‘hepatitis’ na een kortdurende blootstelling aan relatief hoge hoeveelheden aflatoxines. Doorgaans wordt de nadruk gelegd op aflatoxine B1, maar andere aflatoxines spelen waarschijnlijk ook een rol. Voor honden is het langetermijneffect van relatief lage hoeveelheden diëtair B1 niet bekend. Zoals hierboven is besproken, was bij ratten een langdurige inname van 50 μ g B1 per kilo droogvoeder kankerverwekkend.

Hoogste, veilige inname

Amerikaanse onderzoekers, die ook een uitbraak beschreven, stellen dat honden gevoelig zijn voor de toxische effecten van aflatoxine B1 in de voeding, wanneer het niveau hoger is dan 60 μ g per kilo voeder. Die hoeveelheid is niet onderbouwd en de duur van de blootstelling is niet gespecificeerd. Bovendien worden aflatoxicose-uitbraken bij honden waarschijnlijk veroorzaakt door combinaties van meerdere aflatoxines.

Geëxtrudeerd, droog hondenvoeder wordt tijdens het productieproces aan hoge temperaturen blootgesteld. Eventueel aanwezige aflatoxine B1 in granen en graanproducten als voederingrediënten, blijft echter voor ongeveer de helft actief. Sporen van Aspergillus flavus overleven het proces niet. Deze zuurstofverbruikende, meercellige schimmel laat eencellige sporen los, die kunnen uitgroeien tot nieuwe schimmels.

Voor de groei van Aspergillus flavus op een voedingsbodem is geen licht nodig. Wel moet de omgeving de volgende eigenschappen hebben: zuurstofconcentratie hoger dan 0,5 procent, relatieve luchtvochtigheid hoger dan 13 procent en temperatuur hoger dan 12 graden Celcius. Onder die condities kunnen granen, brood en hondenbrokken in beginsel door luchtgedragen sporen van Aspergillus flavus worden beschimmeld. Maar de schimmel gedijt pas echt in een warme en vochtige omgeving.

Geanalyseerde hoeveelheden

In drie studies uit Polen, Italië en Spanje is het gehalte aan aflatoxine B1 gemeten in 121 droge hondenvoeders. In veertien monsters was B1 meetbaar. Het hoogste gehalte was 8 μ g per kilo. De EU heeft het maximumgehalte van aflatoxine B1 in droog hondenvoeder met 12 procent vocht gesteld op 10 μ g per kilo. Inzake B1 waren de 121 geanalyseerde voeders dus wettelijk aanvaardbaar.

Wereldwijd blijven ziekte-uitbraken en terugroepacties door aflatoxine-besmet droogvoeder zich voordoen. Bij de productie van droogvoeder voor honden blijft de verwerking van granen zonder aantoonbare schimmelgroei dus onverminderd cruciaal.

*Anton Beynen is werkzaam bij Vobra Special Petfoods.

Deel dit artikel

Anton Beynen*