Voeding op groepsniveau - met voersamenstellingen afgestemd op de leeftijd, de diercategorie en de levensfase - wordt al langer toegepast: Een pasgespeende big krijgt ander voer dan een vleesvarken, een drachtige zeug of een lacterende zeug. Voedingsonderzoeker bij Wageningen University & Research (WUR) Walter Gerrits noemt dit ‘customized nutrition’. Verdere ontwikkeling naar ‘personalized nutrition’ voor individuele dieren vereist technologische snufjes om de behoeften van elk dier direct te kunnen bepalen.
En daar liggen mogelijkheden. Sensoren in de stal en aan het dier kunnen daarbij helpen, evenals kunstmatige intelligentie en algoritmes voor de verwerking van big data. “In de praktijk betekent het dat meerdere voersoorten tegelijk moeten worden aangeboden, via een voerstation of in meerdere voerbakken”, aldus Gerrits. De boer maakt de keuze voor het varken op basis van real time informatie, of het varken kiest zelf.”
Met weegapparatuur in de stal is het gewicht van dieren continu te monitoren. Camera’s in de stal brengen het (voeropname)gedrag van varkens in kaart en warmtecamera’s kunnen bijvoorbeeld oornecrose in een vroeg stadium detecteren. “Bij koeien hebben we wel vastgesteld dat de hartslag gerelateerd is aan het metabolisme zoals we dat meten in klimaatrespiratiecellen”, vertelt Gerrits. “Bij varkens zitten daar nog wel praktische haken en ogen aan”, waarschuwt hij.
“Ten eerste zijn varkens notoire slopers, dus een sensor aan het dier voor het meten van hartslag, lichaamstemperatuur of lichaamssamenstelling beschadigt snel. Ik zie meer in niet-invasieve methodes. Bovendien is het voor varkenshouders natuurlijk niet te doen om elk varken gepersonaliseerd voer aan te bieden. Op groeps- of hokniveau zijn er wel mogelijkheden.”
Suboptimale omstandigheden
De nutritionele behoeften van een dier zijn van dag tot dag niet constant en de omstandigheden in de stal zijn daarbij van belang: Bij een afwijkend stalklimaat, een verhoogde infectiedruk of conflicten met hokgenoten verandert ook het metabolisme van het dier. Die suboptimale omstandigheden leiden tot een chronisch, laag stressniveau, waardoor het immuunsysteem continu mild geactiveerd is.
In het verleden deed Esther Kampman-Van de Hoek bij de WUR onderzoek naar de behoeften van dieren onder suboptimale omstandigheden. “In een vuilere omgeving of bij een verhoogde infectiedruk verwachtten we dat varkens meer en andere aminozuren nodig hebben om die stress met behulp van onder meer acute fase eiwitten, te weerstaan. Je kunt daar wel wat aan rekenen, en dan blijkt dat extra aminozuren nodig zijn voor de aanmaak van deze stoffen. Maar als je deze aminozuren dan via aangepaste voeding aanbiedt aan de dieren, zien we niet veel verbetering. De belangrijkste effecten zagen we in de herstelfase na een challenge”, vertelt Gerrits.
Ontwikkeling naar ‘personalized nutrition’ krijgt in de kraamstal al deels vorm. Voor individuele dieren in groepen vereist het wel technologische snufjes om de behoeften van elk dier in real time te kunnen bepalen.
Daarnaast blijkt uit promotieonderzoek van Ilaria Minussi dat varkens aminozurendeficiënties in hun voeding kunnen detecteren. Als ze de keus krijgen, geven varkens de voorkeur aan een voer met een hoger tryptofaangehalte dan de standaard aanbevelingen. Minussi vond ook dat de individuele variatie in aminozurenselectie tussen varkens heel groot is.
Variatie blijft kernbegrip
Gerrits wijst erop dat de keuzes die het varken zelf maakt niet altijd leiden tot een optimale voersamenstelling vanuit het oogpunt van de varkenshouder. Aminozurentekorten kunnen leiden tot staartbijten en ook daarom is een adequate aminozurenvoorziening essentieel. Variatie - zowel tussen dieren als binnen een groep in de tijd - blijft een kernbegrip voor Gerrits.
“We zijn al gewend om veiligheidsmarges in te bouwen bij de voerformulering om ervoor te zorgen dat elk individueel dier voldoende macro- en micronutriënten binnenkrijgt. Uit duurzaamheidsoverwegingen verlagen we het eiwitgehalte van diervoeders steeds verder om de stikstofverliezen te beperken. Daar zit wel een grens aan, omdat we steeds meer op het scherpst van de snede opereren. Er kunnen dan sneller tekorten optreden voor individuen die iets meer nodig hebben.”
In de fokkerij is het belangrijk om de genetische variatie in stand te houden: “We moeten een brede genenpool behouden en bronnen van genetische variatie conserveren, zodat we altijd extra of andere selectiecriteria kunnen toepassen in de populatie, bijvoorbeeld door varkens te fokken die beter kunnen omgaan met vezelrijke bijproducten.” Ook in voederwaarderingssystemen mag er variatie zijn tussen landen, vindt hij, want dan kun je met elkaar het gesprek aangaan over de gemaakte keuzes.
Andere voederwaardering
Een andere benadering van de behoeftebepaling (op groepsniveau of voor individuele dieren) vereist ook een andere benadering van de voederwaardering, benadrukt Gerrits. “Dat was natuurlijk al zo. Als we onze formule voor het berekenen van het Netto Energiegehalte (NE) van grondstoffen aanpassen, moeten we meteen ook kritisch kijken naar de behoefte van alle nutriënten die uitgedrukt zijn ten opzichte van NE, bijvoorbeeld SID-aminozuren.” SID staat voor gestandaardiseerd ileaal verteerbare aminozuren (Standardized Ileal Digestibility).
Bij de verduurzaming van diervoeding streeft men naar de inzet van meer reststromen uit de agrofoodketen. Dat betekent dat de sector meer (vezelrijke) bijproducten in diervoeders verwerkt. Ook verandert een hoger aandeel van een voedermiddel de voederwaarde van dat voedermiddel, legt Gerrits uit: “In de voerformulering wordt uitgegaan van limieten aan inmenging van bijvoorbeeld raapzaadschroot. Maar als we een hoger aandeel inmengen, kan dat de nutritionele waarde beïnvloeden.
De verteerbaarheid kan veranderen, of de voeropname wordt negatief beïnvloed. Daar moeten we dus wel rekening mee houden als we een optimaal voer willen creëren.” Voederwaarde is dus geen constante waarde. Bij WUR loopt een project om dit nader te onderzoeken, zodat de variabele voederwaarde van voedermiddelen - afhankelijk van het inmengingspercentage - effectief kan worden ingezet in de voerformulering.
‘Individuele voeding per varken is praktisch lastig’
Voor een toekomstbestendige veehouderij moeten we steeds meer gebruikmaken van wat we hebben, vindt Gerrits. “Dat betekent dat we concessies moeten doen aan efficiëntie en hoge productieniveaus.” Hij verwacht ook verdere differentiatie in varkenshouderijconcepten. Enerzijds hoogtechnologisch, efficiënt en intensief, anderzijds kleinschalig, extensief, met meer gebruik van reststromen in voeding. En bij die verschillende systemen passen ook verschillende genotypes.
Belangrijk gereedschap
De nutritionele behoeften van dieren worden in kaart gebracht via de factoriële benadering. Dieren hebben nutriënten nodig voor onderhoud, eigen lichaamsgroei, groei van foetussen in geval van dracht en melkproductie tijdens de lactatieperiode. Voor elk aspect zijn de behoeften in te schatten. Dat leidt tot een optimale voerformulering voor elke diercategorie. “Aan deze werkwijze liggen dus biologische en fysiologische principes ten grondslag.” De behoeften voorspellen op basis van big data en algoritmes, dus puur mathematisch, betekent loslaten van die biologische processen. Dat levert de vraag op welke consequenties dat heeft.
Kunstmatige intelligentie is behulpzaam bij het verzamelen en ordenen van big data en is een belangrijk gereedschap voor onderzoekers en nutritionisten. “Maar we moeten wel de focus blijven houden op het dier”, vindt de onderzoeker van de WUR. “Bij veranderende genetica, huisvesting, hygiënische omstandigheden en voersamenstellingen veranderen de nutritionele behoeften van het dier.”
En ook de eisen vanuit de samenleving aan de veehouderij veranderen: meer extensieve systemen, meer aandacht voor diergezondheid en -welzijn, streven naar verduurzaming van het agrofoodsysteem als geheel. Ook die eisen hebben gevolgen voor de diervoeding.
Volgens Gerrits blijft er behoefte aan mensen met biologische kennis. “We kunnen het potentieel van big data, algoritmes en kunstmatige intelligentie alleen goed benutten met inzet van kennis over biologie en fysiologie.”








