“Mycotoxinen zijn overal en vormen een bedreiging voor de gezondheid van mens en dier”, waarschuwt mycotoxine-expert Regiane Santos van Schothorst Feed Research (SFR). Het onderzoeksbedrijf organiseerde een serie masterclasses en een tweedaags seminar waarin internationale experts alle aspecten van mycotoxinen belichtten, van veld tot voer. Het seminar in Zaandam was met meer dan honderd deelnemers uit verschillende landen volgeboekt.

Wereldwijd probleem

De effecten van mycotoxinen op de diergezondheid hangen af van het type mycotoxine, de combinatie van verschillende mycotoxinen, het gehalte in het voer en de duur van de blootstelling. Daarnaast spelen dierfactoren een rol. Klimaatverandering leidt ertoe dat bepaalde mycotoxinen nu vaker worden aangetroffen in regio’s die daar eerder niet of nauwelijks mee te maken hadden.

Mycotoxinen in veel grondstoffen

Mycotoxinen komen voor in heel veel grondstoffen en voedermiddelen: mais, tarwe, gerst, haver, rogge, rijst, triticale, sorghum, raapzaad, zonnebloemzaad, stro, hooi, sojabonen, grondnoten, katoenzaad, suikerbietenpulp, palmpitten, kokos, et cetera. In reststromen uit de agrifoodindustrie – zoals ddgs, hullen en zemelen – hopen mycotoxinen zich op, waardoor de risico’s voor landbouwhuisdieren in het algemeen groter zijn dan voor de mens, waarschuwt Santos.

‘Hitteresistente grassen zien er mooi groen uit, maar zijn veelal besmet met endofyten’

Uit onderzoek blijkt dat 85 procent van de varkensvoeders is besmet met mycotoxinen en dat 64 procent meer dan twee mycotoxinen bevat. In varkensvoeders gaat het met name om deoxynivalenol (DON), zearalenon (ZEN) en T-2 toxine. DON-besmettingen zien we vooral in mais en tarwe, in suikerbietenpulp wordt soms ZEN aangetroffen. Sojahullen kunnen een mix van verschillende mycotoxinen bevatten.

ZEN risico voor zeugen

DON leidt tot een verminderde voeropname, darmwandbeschadigingen en braken en T-2 toxine in het voer kan leiden tot braken, maagzweren, bloederige diarree en huidontstekingen. Niet elke diersoort is even gevoelig voor elke mycotoxine. ZEN heeft hormoonachtige effecten, omdat het in het lichaam bindt aan oestrogeen-receptoren. Daarmee is ZEN een risico voor de vruchtbaarheid en voortplanting van zeugen. Bovendien kunnen ZEN en de afbraakproducten daarvan worden overgedragen op biest en melk, waardoor er gezondheidsrisico’s voor de biggen optreden.

Klimaatverandering leidt ertoe dat bepaalde mycotoxinen nu vaker worden aangetroffen in regio’s die daar eerder niet of nauwelijks mee te maken hadden.

Overdracht naar eieren

Gunther Antonissen van de Universiteit van Gent laat zien dat de overdracht van de meeste mycotoxinen vanuit een met meerdere mycotoxinen besmet leghennenvoer naar de eieren meevalt. “Wel worden de opkomende mycotoxinen tenuazonzuur en beauvericine juist in hogere gehalten teruggevonden in eiwit en eidooier.”

Ruwvoer risico bij herkauwers

Herkauwers zijn over het algemeen minder gevoelig voor mycotoxinen dan eenmagigen. “Maar ook hier kunnen gezondheidsrisico’s niet worden uitgesloten”, waarschuwt Antonio Gallo van de katholieke Heilig Hart Universiteit in Piacenza. “Ruwvoer is een belangrijke risicofactor en als het rantsoen een combinatie van verschillende mycotoxinen bevat, kunnen er problemen ontstaan.” Ook is inmiddels bekend dat lage gehalten aan DON of fumonisinen (FUM) kunnen leiden tot een lagere melkproductie en minder goede melkeigenschappen voor de kaasmakerij. De overdracht van aflatoxine van voer naar melk kan risico’s opleveren voor de humane gezondheid.

‘Meer biodiversiteit in de wei heeft dus niet alleen maar voordelen’

Schimmelsporen bij paarden

De bekende Utrechtse mycotoxine-expert Johanna Fink-Gremmels besprak de effecten van mycotoxinen bij paarden. “Voor paarden zijn schimmelsporen een groter probleem dan mycotoxinen”, zegt zij. “Het fijnstof in een paardenstal bestaat voor 85 procent uit sporen van Aspergillus fumigatus en die kunnen leiden tot allergische reacties en luchtwegproblemen.”

Ook wijst zij op risico’s die voortkomen uit gewasveredeling. “Hitteresistente grassen zien er mooi groen uit, maar zijn veelal besmet met endofyten. Deze schimmels produceren het mycotoxine lolitrem, dat de gevolgen van hittestress bij koeien en paarden verergert.” Tijdens de opslag van hooi neemt het gehalte aan lolitrem wel af, dus voer paarden geen vers hooi, adviseert Fink-Gremmels.

In een gemengde gras-klaverweide kan het mycotoxine slaframine veel voorkomen. Dit veroorzaakt bij paarden excessieve speekselproductie, anorexia, diarree en verlies van conditie. “Meer biodiversiteit in de wei heeft dus niet alleen maar voordelen”, stelt zij.

Mycotoxinen in petfood

John Tegzes van de Western University of Health Sciences in Californië (VS) vertelt dat petfoodproducenten in het algemeen alleen gehalten aan aflatoxine en DON monitoren. “Ook andere mycotoxinen kunnen de gezondheid van hond en kat bedreigen, zoals FUM, trichothecenen, ochratoxine A en ZEN”, vertelt hij. Niet alleen granen, maar ook andere zetmeelrijke ingrediënten en orgaanvlees kunnen een bron zijn van mycotoxinen in petfood.

Hoe nu verder?

Analysemethodes worden steeds gevoeliger en er worden nog regelmatig ‘nieuwe’ mycotoxinen ontdekt. Ook de kennis over interacties tussen verschillende mycotoxinen en tussen mycotoxinen en pathogene bacteriën en virussen neemt toe, evenals de kennis over de invloed van langdurige blootstelling aan lage mycotoxinegehaltes. Het wordt steeds duidelijker dat het lastig of zelfs onmogelijk is om ‘veilige’ gehalten aan individuele mycotoxinen in voeders voor verschillende diercategorieën vast te stellen. Dat vormt ook een uitdaging voor kwaliteitscontroles, voer- en voedselveiligheidsinstanties en overheden.

“Alleen door de zaken multidisciplinair aan te pakken kunnen we de risico’s van mycotoxinen voor mens en dier beperken”, vindt FinkGremmels. “Diervoederexperts, dierenartsen, gewasveredelaars, klimaatwetenschappers, toxicologen en experts in analysemethoden moeten hun kennis delen en de krachten bundelen, zodat kwaliteit en veiligheid van de voeding van mens en dier kan worden gewaarborgd.”

Boek: Mycotoxins - From Field to Feed

Schothorst Feed Research publiceerde in september van dit jaar een volledig en actueel overzicht van de huidige kennis over mycotoxinen. Eindredacteur Regiane Santos van SFR vond experts uit de hele wereld bereid om hieraan bij te dragen. De totstandkoming van het boek vergde vele jaren van voorbereiding. Contacten met boeren, nutritionisten, dierenartsen en onderzoekers leidden uiteindelijk tot een publicatie met allesomvattende actuele informatie over mycotoxinen in diervoeding.

In 18 hoofdstukken zoomen internationale experts in op het ontstaan van deze schimmelgifstoffen tijdens teelt en opslag van voedergewassen, op de effecten van mycotoxinen bij verschillende diersoorten (varkens, pluimvee, herkauwers, vissen, gezelschapsdieren en paarden), de interacties tussen verschillende mycotoxinen en de invloed van metabolieten, analysemethodes, opkomende en ‘gemaskeerde’ mycotoxinen. Ook maatregelen ter voorkoming of vermijding van mycotoxinerisico’s komen aan bod. Met dit boek wordt een brug geslagen tussen fundamenteel onderzoek, toegepast onderzoek en praktijkervaringen.

Het boek is verkrijgbaar via Brill Publishers.

Deel dit artikel

Carolien Makkink