Niet alleen honden en katten waren slachtoffer van het melamineschandaal. In China stierven baby’s door melamine in melkpoeder, met als langdurig gevolg een Chinese run op Nederlandse babymelk. Melamine is een stikstofrijke grondstof voor plastics en kunstmest. Het heeft geen voedingswaarde voor mens en dier. Toevoeging van melamine aan een voedereiwitbron verhoogt het stikstofgehalte en bij gevolg ook het berekende eiwitgehalte, dat berust op een stikstofbepaling in het laboratorium.
Melamine en triazine
De structuurformule van melamine is C3H6N6. Op gewichtsbasis bevat melamine tweederde stikstof (N). Eén gram geanalyseerd stikstof is equivalent aan 6,25 g eiwit. Door bijmenging van een gram melamine aan een kg voedermiddel neemt het vermeende eiwitgehalte toe met 4,14 gram/kg mengsel, zodat ook de prijs ervan stijgt. Aldus is een scenario voor mogelijke fraude geschetst.
Het melamineschandaal in Noord Amerika had een parallelle, kleinere kwestie in Zuid-Afrika. Eerder waren er in Azië beperkte uitbraken van melamine-gerelateerde nierziekte. De basisstructuur van melamine is een zesring met drie koolstof- en drie stikstofatomen. Het is derhalve een gemodificeerd triazine, dat ongewijzigd C3H3N3 als structuurformule heeft. Met zijn drie stikstofatomen bevat triazine op gewichtsbasis 52 procent stikstof.
Melaminestudies bij ratten
In de periode 1983-1995 verschenen er vier publicaties over de stofwisseling en het kankerverwekkend effect van melamine bij ratten en muizen. Bij ratten is vastgesteld dat zuiver melamine na orale toediening vrijwel volledig door de darm wordt opgenomen en daaropvolgend het lichaam met de urine verlaat. Hoge inname van onzuivere melamine veroorzaakte kanker van de urineblaas bij ratten en muizen. De teststof had 3 procent verontreiniging, bestaande uit triazines.
De knaagdieren kregen droge voeders met 0,75 tot 18 g bijgemengd melamine per kg. Met toenemende dosering van het melaminepreparaat waren na 13 en 103 weken de frequenties van blaasstenen en -kanker gestegen. De blaaskanker lijkt het gevolg van chronische blaaswandirritatie door blaasgruis (microscopisch kleine steentjes).
Blaasgruis
Zuiver melamine in de voeding is waarschijnlijk onschadelijk: het wordt met de urine uitgescheiden. Melamine in combinatie met cyanuurzuur (C3H3N3O3) is kwaadaardig. De twee triazines hebben respectievelijk drie amino- en drie hydroxylgroepen (NH2- en OH-groepen). Dit verklaart de hieronder genoemde vorming van complexen, gevolgd door kristallen en steentjes, wanneer melamine en cyanuurzuur onder aansporende condities bij elkaar komen. Toevoeging van melamine en cyanuurzuur aan kattenurine gaf vrijwel direct vorming van kristallen bestaande uit 30 procent melamine en 70 procent cyanuurzuur. Navolgende waarnemingen maken aannemelijk dat de inname van cyanuurzuurhoudende melaminepreparaten gruisvorming in nieren en urinewegen veroorzaakt, met nierfalen als gevolg.
Getroffen cattery
Zeventig katten in een cattery kregen een melamine-bevattend voeder dat deel uitmaakte van de terugroepactie in 2007. Eén kat stierf en 13 werden geëuthanaseerd. De symptomen bij 43 dieren waren voederweigering, braken, veel plassen/veel drinken (pu/pd) en lusteloosheid. Bloedureum was bij de helft verhoogd, wijzend op verminderde nierfunctie. Bij geëuthanaseerde katten werd afgestorven nierweefsel en aanwezigheid van kristallen in niertubili (zeer kleine urinewegen) gezien.
Nierschade bij hond en kat
In november 2007 verscheen een artikel over klinisch en pathologisch onderzoek bij 10 katten en 4 honden die getroffen waren door het melamineschandaal. De dieren hadden een zeer hoog bloedureumgehalte en waren gestorven of geëuthanaseerd. Symptomen waren anorexie, braken, lusteloosheid en veel urineren. De urine in de verzamelbuis van de nieren bevatte groene kristallen. In nierweefsel waren melamine en cyanuurzuur chemisch aantoonbaar.
Bevestigingstest bij katten
De direct-voorafgaand genoemde publicatie werd in hetzelfde uitgavenummer gevolgd door een bericht over voedertesten bij zeven katten. Melamine en cyanuurzuur werden apart of gecombineerd toegevoegd aan een natvoeder; de concentraties van beide stoffen varieerden van 0 tot 1 procent. Na inname van voeders met alleen melamine of cyanuurzuur werden geen klinische symptomen gezien. De combinatie leidde bij de katten tot symptomen van acuut nierfalen.
Kristalsamenstelling
In 2008 bleken nieren van katten, die verzeild waren in de melamine-affaire, behalve melamine en cyanuurzuur ook nog drie andere triazines te bevatten. Zestien jaar later werd bekend dat nierstenen, die eerder waren verwijderd bij honden met acuut nierfalen tijdens de Aziatische uitbraak, nog één andere triazine bevatte. De groene kleur van de stenen bleek veroorzaakt door koppeling met biliverdine, een groen pigment dat wordt gevormd bij de normale afbraak van rode bloedcellen.
Melamine in petfood
In urine van honden en katten uit de staat New York werd in 2017 melamine gemeten, als maat voor algehele blootstelling aan de triazine. De hoogste concentratie was 0,285 mg per liter. Die hoeveelheid komt overeen met 0,57 mg melanine per kg droogvoeder, bij de volgende aannames. Voeding is de bron van melamine, absorptie in de darm is 100 procent, de gewichtsverhouding voor urineproductie en inname van droogvoeder is 2:1; een liter urine weegt 1 kg.
Op basis van analyse in 2010 hadden acht droge en natte kattenvoeders gemiddeld 12 en 9 μg melamine per kg product (1 microgram is een duizendste mg). In een droog hondenvoeder geassocieerd met het melamineschandaal werd de massieve hoeveelheid van 6.191 mg melamine per kg gevonden. De stof was niet aantoonbaar in een droogvoeder dat na de uitbraak was geproduceerd.
Wetgeving
In 2010 stelde de European Food Safety Authority (EFSA), op basis van diverse toxicologische gegevens, dat voor mens en dier de dagelijkse, verdraagbare inname van melamine 0,2 mg/kg lichaamsgewicht per dag bedraagt. Die hoeveelheid komt overeen met 11,8 en 13,3 mg/kg droogvoeder voor een volwassen hond (20 kg) en kat (4 kg), die 340 en 60 g per dag eten.
In 2011 heeft een Verordening van de Europese Unie het maximumgehalte voor diervoeder, met een vochtgehalte van 12 procent, gesteld op 2,5 mg melamine per kg. In 2017 werd toegevoegd dat blikvoeder voor gezelschapsdieren op basis van vers gewicht een wettelijk maximumgehalte van 2,5 mg/kg heeft. Er is geen maximale residulimiet voor cyanuurzuur gesteld.
Slotwoord
Melamine uit de voeding wordt vrijwel volledig met de urine uitgescheiden. Hogere voedergehalten van zuiver melamine zijn waarschijnlijk niet schadelijk, maar worden dat wel samen met cyanuurzuur. Het is voor de hand liggend dat de frauduleuze bijmengers aan de versneden eiwitbronnen goedkope, onzuivere melamine toevoegden.
* Anton Beynen is werkzaam bij Vobra Special Petfoods.
De combinatie van melamine met cyanuurzuur leidde bij katten tot symptomen van acuut nierfalen.








