Voordat een machine in gebruik wordt genomen heeft deze in de ontwerpfase waarschijnlijk een uitgebreide risicobeoordeling ondergaan. Gebruikers kunnen aan de zogeheten CE-markering zien of een machine aan de minimale veiligheids- en gezondheidseisen voldoet. “Maar, dan begint het pas voor de gebruiker”, zegt Gert Gatsma. Als hoger veiligheidskundige geeft hij zowel machinebouwers als gebruikers advies op het gebied van machineveiligheid.
“Het is de verantwoordelijkheid van een fabrikant dat een nieuwe machine wordt ontworpen en gebouwd volgens de geldende veiligheidseisen. Maar de fabrikant daarvan weet niet hoe het bedrijf in kwestie de machine gaat plaatsen en gebruiken. Het is aan de afnemer van de machine om te beoordelen of de machine in die specifieke situatie veilig kan worden gebruikt.”
Ook moet de gebruiker waarschuwingen en instructies uit de gebruikershandleiding van een machine overnemen in haar eigen werkinstructies, zodat medewerkers de machine veilig kunnen bedienen, legt Gert uit. “Op het moment dat er aan een machine een aanpassing wordt gedaan, moet je jezelf de vraag stellen of de machine dan nog steeds veilig is en voldoet aan wet- en regelgeving. Machinegebruikers hebben soms onbewust de pet van machinebouwer op.”
Verantwoordelijkheid
Vanaf het moment dat de machine is afgeleverd en de gebruiker er ook maar iets aan wijzigt, is het bedrijf bij een ongeval verantwoordelijk. “Het veiligste is dat je machineaanpassingen laat doen door de oorspronkelijke fabrikant, maar vanwege de kosten lost dan de eigen Technische Dienst het vaak op. Functioneel is het dan oké, maar als je kijkt naar veiligheid en conformiteit is het eigenlijk net niet in orde.”
Tijdens bedrijfsbezoeken constateert Gert dat de focus veelal ligt op het beoogde gebruik van de machines. Details op het gebied van veiligheid worden al dan niet bewust vergeten. “Vaak wordt er gebagatelliseerd: ‘Dat overkomt mij niet, of: dat is wel heel vergezocht’. Maar, ook als iets vergezocht lijkt, is het wel degelijk een risico en moet je er iets mee doen.”
Veiligheidsmaatregelen
Bij veilig machinegebruik is het volgens Gert van belang dat gevaren worden getackeld door dit bij de bron aan te pakken. Elimineer het gevaar door voor een andere techniek te kiezen. Als dat niet kan, scherm het gevaar af met bijvoorbeeld een hek. “Er is altijd een oplossing te bedenken zodat je veilig kan werken. Veelal vraagt dat naast een aanpassing aan de machine ook een aanpassing in denken.”
Wat Gert ook vaak hoort, is dat gebruikers uit tijden geldbesparing, de machine bij een foutmelding niet eerst veiligstellen door deze bijvoorbeeld spanningsloos te maken, maar het euvel snel proberen te verhelpen door een creatieve actie. “Dat gaat 9 van de 10 keer goed.
Maar die tiende keer gaat het mis en ben je toch echt je hand kwijt.”
‘Een ongeluk is naast het menselijke leed altijd duurder dan het naleven van de veiligheidseisen’
Dure kostenpost
Bij een ernstig bedrijfsongeval wordt altijd de arbeidsinspectie ingeschakeld. Als blijkt dat bij een verandering in de productielijn de (veiligheids) instructies niet zijn aangepast of dat er geen nieuwe risicobeoordeling is uitgevoerd, volgen er bij nalatigheid al snel een forse boete, claims en negatieve publiciteit. In het ergste geval kan de productie worden stilgelegd totdat de situatie weer aan de veiligheidseisen voldoet. “Een ongeluk is naast het menselijke leed in alle opzichten duurder dan het naleven van de veiligheidseisen.”
Wat Gert vaak ziet na een ongeval is dat bedrijven vooral technische maatregelen nemen. “Er wordt een afscherming geplaatst en bij de machine een briefje met veiligheidsinstructies opgehangen en dat is het dan wel. Het geven van veiligheidstrainingen aan personeel blijkt soms lastig.” Overigens komt Gert ook bij bedrijven waar het wel goed is geregeld qua veiligheid. “Daar fluiten collega’s elkaar terug op het moment dat iemand bijvoorbeeld zonder helm de productieruimte betreedt.”
Op het gebied van veiligheidsbewustzijn is nog een wereld te winnen, zegt Gert Gatsma.
Machinebouwers adviseren
In zijn dagelijks werk adviseert Gert machinebouwers op het gebied van veiligheid. “Ik kan ze tijdens het ontwerpproces helpen om gezamenlijk de risicobeoordeling op te stellen en begeleiden bij het proces van de CE-markering volgens de machinerichtlijn.” Gert heeft anekdotes te over: “Dan zit ik bij een gelikte 3D-presentatie van een machineontwerp, maar blijkt bijvoorbeeld een onderhoudsafsluiter ergens op een slecht bereikbare plek te zitten.
Voor de onderhoudsmonteur later alles behalve handig en mogelijk onveilig. Op zo’n moment kan je al bedenken op welke manier men dat in de praktijk gaat omzeilen. Ontwerpers kijken vaak vooral naar de functionaliteit en het beoogde gebruik, minder naar de arbeidsomstandigheden en veiligheid in alle andere gebruiksfasen.”
In de ideale wereld moeten bouwer en gebruiker ergens in het midden bij elkaar komen, maar de praktijk blijkt weerbarstiger, weet Gert inmiddels. “Als ik een risicobeoordeling van een bestaande machine maak, organiseer ik ook gesprekken met de verschillende machinegebruikers om zo in beeld te krijgen wat de gevaren en risico’s zijn bij alle taken en handelingen. Dan kom je soms tot bijzondere ontdekkingen. Bijvoorbeeld dat ploeg A heel anders met dezelfde machine omgaat dan ploeg B. Mensen gaan vaak op routine aan het werk. Er ontstaat een bedrijfsblindheid, waardoor mensen de gevaren niet meer zien.”
Veiligheidsbewustzijn
Samengevat valt en staat het veilig gebruik van machines met een goede risicobeoordeling, maar nog meer met het gedrag van de gebruiker. “De grootste uitdaging hierin is het creëren van veiligheidsbewustzijn. Het mooiste in mijn werk vind ik wanneer ik bij mensen het kwartje zie vallen. Uiteindelijk willen we allemaal dat iedereen na een dag werken ‘s avonds weer heelhuids aan de stamppot zit.”
Gert Gatsma
Functie: hoger veiligheidskundige Sinds: 2009 Motto: mensen bewust maken van eigen veiligheidsgedrag
Tips van Gert
Voor machinebouwers:
- Begin met de risicobeoordeling en gebruik die als basis voor het ontwerp van je machine
- Weet aan welke richtlijnen en normen je moet voldoen en neem dat mee in je ontwerp
- Denk na over veilig en gezond gebruik van de machine in al haar gebruiksfasen
- Laat zien dat je ontwerp voldoet aan de van toepassing zijnde eisen (CE-markering!)
Voor machinegebruikers:
- Beoordeel bestaande en nieuwe machines op veilig gebruik in jouw situatie
- Neem instructies en aanwijzingen van de machinefabrikant over in jouw werkinstructies
- Houd je machines veilig door goed onderhoud
- Wijzigt de machine of de situatie? Doe een risicobeoordeling!








