In tegenstelling tot bacteriën zijn protozoa eencellige organismen met een celkern. In de pens leven ze naast bacteriën en andere micro-organismen en spelen ze een eigen rol in de vertering van voer.

Moderne onderzoeksmethodes, zoals kweekmethodes, defaunering van de pens (het verwijderen van protozoa) en moleculaire analysetechnieken, geven inzicht in de morfologie (vorm en bouw), fysiologie (werking) en het metabolisme (omzetting van voedingsstoffen) van pensprotozoa. “We kennen nu twee hoofdsoorten van deze eencellige trilhaardiertjes: entodiniomorphids en isotrichids/ holotrichs, met verschillende kenmerken”, vertelt Michael Dineen van het Ierse Teagasc. Zie tabel 1 voor een overzicht.

De verschillende protozoa hebben een rol en functie in het ecosysteem van het pensmilieu. Ze dragen indirect bij aan de gezondheid en het welzijn van herkauwers.

Entodiniomorphids zijn vooral betrokken bij de afbraak van vezelrijke deeltjes en zetmeel, terwijl isotrichids/holotrichs vooral snel beschikbare suikers benutten. Hij zet de positieve en negatieve kanten van deze organismen op een rij en benadrukt dat we protozoa niet als vijand, maar als vriend moeten beschouwen.

Protozoa kunnen zelf geen aminozuren maken en zijn dus voor hun eiwitsynthese afhankelijk van de opname van intacte aminozuren uit hun omgeving Er zijn duidelijke verschillen in het aminozuurprofiel tussen protozoa en bacteriën. Bij protozoa is het het gehalte aan onder meer lysine en glutamine hoger.

Met behulp van hun eigen enzymen breken protozoa de opgenomen microben af, waardoor peptiden, vrije aminozuren en NH3 worden vrijgemaakt die deels ook weer worden uitgescheiden in het pensmilieu. Protozoa vermenigvuldigen zich veel langzamer dan bacteriën, waardoor ze een hogere onderhoudsbehoefte en een lagere energie-efficiëntie hebben, vertelt Dineen. Bacteriën verdwijnen sneller uit de pens dan protozoa.

Protozoa gedijen het best bij een temperatuur van 39 graden Celsius en een pH van 6,5 tot 7. Geleidelijke verhoging van het aandeel suikers en zetmeel in het rantsoen kan de protozoapopulatie doen toenemen. Protozoa zijn gevoelig voor onverzadigde vetzuren en vooral voor middellangeketenvetzuren.

Voor- en nadelen

Uit oogpunt van rundveevoeding hebben protozoa voor- en nadelen, laat Dineen zien (tabel 2). Het verwijderen van protozoa uit de pens heeft inzicht gegeven in deze effecten. Uit dergelijke experimenten is bijvoorbeeld gebleken dat er tot wel 35 procent minder methaan wordt gevormd in een pens zonder protozoa. Vooral isotrichids lijken een hogere methaanemissie te veroorzaken. Daaruit zou je kunnen concluderen dat het reduceren van het aantal protozoa in de pens gunstig is, maar dat is volgens Dineen te kort door de bocht.

‘We moeten protozoa niet als vijand, maar als vriend beschouwen’

“Zonder protozoa is de afbraak van Neutral Detergent Fiber (NDF) in de pens minder efficiënt, omdat cellulolytische (vezelafbrekende) bacteriën hun werk minder goed kunnen doen.”

Methaanvormende organismen in de pens hebben een symbiotische relatie, via waterstofuitwisseling. In de (anaerobe) pens wordt methaan gevormd om overtollige waterstof af te voeren.

Nieuwe ontwikkelingen

De verschillende protozoa hebben een rol en functie in het ecosysteem van het pensmilieu en dragen indirect bij aan de gezondheid en het welzijn van herkauwers. Er zijn tegenwoordig mechanistische modellen beschikbaar die ons begrip van de dynamiek en de onderlinge interacties tussen de pensbewoners hebben uitgebreid. Het is nu de uitdaging om deze kennis te benutten, om uiteindelijk rantsoenen te formuleren die de functies van protozoa in het metabolisme optimaliseren. Zo houdt het Nederlandse aminozuurwaarderingssysteem NASEM sinds 2021 voor het aminozuurprofiel van microbieel eiwit al rekening met de verschillen in aminozuursamenstelling tussen protozoa, bacteriën geassocieerd met de vloeistoffase en bacteriën geassocieerd met de deeltjesfase (16,5 : 33,4 : 50,1).

In de zevende versie van het CNCPS-model (Cornell Net Carbohydrate and Protein System) zijn protozoa mechanistisch verwerkt in het microbiële submodel. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen de twee soorten protozoa en hun bijbehorende substraatvoorkeuren, pH-gevoeligheid en mate van bacteriepredatie. Modellen maken dus al meer onderscheid tussen protozoa en bacteriën in de pens, waardoor de rol van de verschillende pensmicrobiota beter wordt verdisconteerd in de voedingsberekeningen. Dit zorgt voor een betere voorspelling van de aminozuurvoorziening van melkvee.

Dineen verwacht ook verbeteringen in de voorspelling van de productie van vluchtige vetzuren, pH en vetzurenvoorziening, en een beter begrip van de NDF-afbraakprocessen in de pens.

Het benutten van de kennis over protozoa zal ook de voorspelling van stikstofuitstoot en methaanemissie verbeteren. “Uiteindelijk leidt dat tot een verfijning van de inschatting van metaboliseerbare energie, metaboliseerbaar eiwit en te verwachten melkproductie”, concludeert Dineen.

Deel dit artikel

Carolien Makkink