Dit jaar viert De Molenaar haar 125-jarig bestaan. Met dit nummer sluiten we het jubileumjaar af. Een mooi moment om te kijken naar verschillende ontwikkelingen die zich de afgelopen 125 jaar hebben afgespeeld. In dit artikel een terugblik op de ontwikkeling in diervoedergrondstoffen.

Nevenstromen uit de levensmiddelenproductie, zoals kaaswei, werden in de beginjaren ook al toegepast in veevoer.

Rond 1900 vormden bijproducten van oliezaden een belangrijk bestanddeel van het veevoer, maar er werden ook voedergewassen, zoals wikke, geteeld. Nevenstromen uit de levensmiddelenproductie, zoals kaaswei, werden in de beginjaren ook al toegepast in de voeding, vooral voor de varkens. Circulariteit en regionale herkomst waren destijds eerder regel dan uitzondering.

Kunstmest, krachtvoeders en coöperaties

Al vóór 1900 was productie-efficiëntie een belangrijk begrip. Dan ging het met name om de opbrengsten per hectare en per arbeidskracht. Groot-Brittannië en Denemarken haalden in 1870 de hoogste productie per arbeidskracht, Nederland en België waren koploper in opbrengsten per hectare.

Tussen 1870 en 1910 nam de teeltefficiëntie in alle Europese landen toe, maar de stijging was het sterkst in Nederland en België. Een groot deel van die toename in landbouwproductiviteit was toe te schrijven aan het toenemend gebruik van kunstmest en krachtvoeders en de opkomst van landbouwcoöperaties.

Intensivering veehouderij

Na de Tweede Wereldoorlog is de landbouwsector in Nederland hervormd (‘gerationaliseerd’) en werden mechanisatie, ruilverkaveling en verbetering van de bedrijfsvoering nadrukkelijk bevorderd door de overheid. Sinds de jaren 50 van de vorige eeuw worden steeds meer kengetallen met betrekking tot landbouw en veeteelt systematisch verzameld, onder meer door het Centraal Bureau voor de Statistiek.

Jörg Hartung van de Universiteit van Hannover geeft in 2013 een uitgebreid overzicht van de ontwikkelingen in de veehouderij door de eeuwen heen. Hij constateert dat het aantal landbouwhuisdieren het sterkst toenam tussen de jaren 50 en de jaren 80. Import van grondstoffen uit andere delen van de wereld zorgde voor een sterke groei van de varkens- en pluimveesector. De intensivering van de veehouderij maakte vlees, melk en eieren zo goedkoop dat iedereen in Europa zich dit voedsel kon veroorloven. De kosten voor voeding voor een huishouden in Duitsland daalden tussen 1900 en nu bijvoorbeeld van 57 tot 14 procent van het inkomen.

Droog en sappig voer

In de 125 jaar dat De Molenaar bestaat is er veel veranderd in de grondstoffensamenstelling van diervoeders. Het leerboekje van Verhoeven en Van den Ban (zie afbeelding) biedt een mooi overzicht van de veevoeding in de jaren 50. Ruwvoeders werden onderverdeeld in ‘droog’ (hooi, stro, kaf) en ‘sappig’ (groenvoeder, kuilvoeder, knol- en wortelgewassen). Onder groenvoeder vallen naast snijmais ook onder meer spurrie, bladeren en koppen van suikerbieten en voederbieten, snijrogge en snijlupine. Inkuilen was al een belangrijke conserveringsmethode.

Afval- en bijproducten

Mengvoeders en krachtvoeders bestonden vooral uit ‘afvalproducten en bijproducten van fabrieken’ en uit dierlijke producten afkomstig uit de zuivelsector en slachterijen. Daarnaast werden granen (tarwe, rogge, gerst, haver) en peulvruchten (paardenbonen, bruine bonen, erwten) ingezet als diervoedermiddelen. Bijproducten van de oliewinning uit lijnzaad, pinda’s, sesamzaad, katoenzaad, zonnebloempitten, koolzaad, mosterdzaad, palmpitten, maanzaad, nigerzaad en kokosnoten werden in de vorm van koeken, schroten en schilfers vervoederd aan het vee. Vanuit meelfabrieken kwamen zemelen, grind en gries beschikbaar en uit de aardappel- en suikerbietenverwerkende industrie werden ook bijproducten richting het vee afgezet.

Zuivelbijproducten (ondermelk, wei, karnemelk) en slachterijbijproducten (vleesmeel, vleesbeendermeel, diermeel, bloedmeel, levermeel), maar ook diverse soorten vismeel waren een belangrijke eiwitbron in diervoeders.

Opvallende voercomponenten

Het boekje van Verhoeven en Van den Ban geeft een mooi inzicht in de destijds gebruikte grondstoffen, omdat er een verkorte tabel met voederwaarden voor verschillende voedermiddelen in staat.

‘Mengvoeders bestonden vooral uit afvalproducten en bijproducten van fabrieken’

Een groot deel van de vermelde grondstoffen kennen we ook nu nog als mengvoercomponent, maar er zijn daarnaast voeringrediënten die we in de huidige veevoedertabel niet meer terugvinden, zoals serradella en spurrie bij de groenvoeders, tulpenbollen (al of niet ingekuild), hyacintenbollen, ongeschilde beukennoten en eikels. Bij de voedermiddelen van dierlijke oorsprong vallen op: kashavisjes(?), vislevermeel, walvisvleesmeel, walvisdiermeel en garnalenmeel.

Een informatieve bron uit 1957 geeft een mooi overzicht van de veevoeding uit de jaren 50.

125 jaar

Het Centraal Veevoederbureau

Het Centraal Veevoederbureau (CVB) is opgericht in 1928, als overkoepelend lichaam van de elf provinciale veevoederbureaus. Het CVB gaf vanaf het begin tabellen uit met de samenstelling van voedermiddelen en de behoeften van landbouwhuisdieren, in eerste instantie met uitzondering van pluimvee.

In de huidige CVB-tabel worden veel meer grondstoffen onderscheiden dan in de vorige eeuw en ook de nutritionele informatie is veel uitgebreider dan vroeger, met bijvoorbeeld (verteerbare) aminozurengehalten waar in het verre verleden alleen drogestof- en ruweiwitgehalten en zetmeelwaarden werden gegeven.

De activiteiten van het CVB vielen tot een paar jaar geleden onder het Productschap Diervoeder, maar zijn inmiddels ondergebracht in een stichting. Werkzaamheden voor de Stichting CVB worden sinds 2019 uitgevoerd door Wageningen Livestock Research (WLR) in Nederland en het Vlaamse Instituut voor Landbouw, Visserij en Voedingsonderzoek (ILVO) in België.

Deel dit artikel

Carolien Makkink