Eén van de bekendste voorbeelden van landen die gewend zijn te dealen met hitte is Israël. Daar zijn zomers heet en droog, met temperaturen die regelmatig ruim boven de 30 graden Celsius uitkomen. Toch behoort het land tot de wereldtop in melkproductie per koe, mede dankzij een zeer actieve aanpak van hittestress. Veel Israëlische melkveebedrijven werken met zogenoemde cyclische koelsystemen. Koeien worden korte tijd natgemaakt met sprinklers, waarna krachtige ventilatoren de lucht langs de dieren laten stromen. Door die combinatie kan het water op de huid verdampen en warmte afvoeren. Daarna herhaalt de cyclus zich. Zo krijgen koeien meerdere keren per dag een actieve koelbeurt.
Deze koeling vindt niet alleen plaats in de ligruimte, maar vooral op plekken waar dieren toch al samenkomen: bij het voerhek en in de wachtruimte voor de melkstal. Daar hangen sprinklers boven de voergang en ventilatoren erboven. Het resultaat is een soort koelzone waar dieren regelmatig passeren.
Bedrijven die deze systemen intensief gebruiken, weten hun melkproductie in de zomer vrijwel op hetzelfde niveau te houden als in de winter. Gemiddeld kan dat volgens het Israël Dairy Board zo’n 700 kilo meer per lactatie opleveren (bij hoogproductieve koeien).
Open stallen
In Zuid-Europa ligt de nadruk minder op intensieve koeling en meer op stalontwerp. In delen van Spanje zijn melkveestallen bijvoorbeeld veel opener dan in Noord-Europa. Vaak hebben ze een dak voor schaduw, maar nauwelijks zijwanden. Wind kan vrij door de stal stromen en warme lucht hoopt zich minder snel op.
Eén van de bekendste voorbeelden van landen die gewend zijn te dealen met hitte is Israël. Daar zijn de zomers heet en droog, met temperaturen die regelmatig ruim boven de 30 graden Celsius uitkomen.
Diezelfde waarneming doet Jinke Oosterhof, productmanager Kalvolac bij Denkavit. Ze reist regelmatig naar Azië en Centraal-Amerika om distribiteurs te trainen en bedrijfsbezoeken af te leggen. “In Thailand bijvoorbeeld zijn de stallen heel eenvoudig, vaak alleen een dak. De meest vooruitstrevende bedrijven hebben wel sprinklersystemen om een paar keer per dag de dieren te koelen. Die houden opvallend vaak Holsteins, trouwens. Soms worden ze gekruist met Gyr-rundvee (een Indiaas zebuine-ras, red.) voor de hittebestendige eigenschappen. Genetica kan zeker weten een belangrijke rol spelen bij het omgaan met warmte.”
Bomen als schaduw
In tropische regio’s ligt de oplossing soms letterlijk in het landschap. In delen van Brazilië kiezen melkveehouders steeds vaker voor zogenoemde silvopastorale systemen. Daarbij worden bomen geïntegreerd in weilanden. Want juist schaduw blijkt een krachtige manier om hittestress te verminderen. Koeien die toegang hebben tot schaduw hebben een lagere lichaamstemperatuur en ademhalingsfrequentie. Ze hijgen minder en besteden meer tijd aan grazen en herkauwen. Door de bomen ontstaat bovendien een koeler microklimaat in de weide. Minder directe zoninstraling betekent minder warmtebelasting voor het dier. Het is een relatief eenvoudige oplossing die in tropische gebieden steeds populairder wordt.
Tunnelventilatie
Bij varkens en pluimvee ligt de situatie anders. Deze dieren worden meestal gehouden in gesloten stallen. Daardoor kan het dier niet zelf verkoeling zoeken en moet vrijwel alle klimaatregeling via techniek gebeuren. In warme regio’s vormt ventilatie daarom de basis van het stalontwerp. Vooral in pluimveestallen wordt vaak gewerkt met tunnelventilatie. Grote ventilatoren trekken lucht met hoge snelheid door de stal, waardoor een sterke luchtstroom langs de dieren ontstaat. De gevoelstemperatuur ligt lager doordat warmte sneller wordt afgevoerd.
‘In Thailand bijvoorbeeld zijn de stallen heel eenvoudig, vaak hebben ze alleen een dak’
Ook in varkensstallen wordt ventilatie steeds krachtiger gedimensioneerd. Moderne klimaatsystemen passen het ventilatiedebiet automatisch aan op basis van temperatuur en luchtvochtigheid.
Verdampingskoeling
Wanneer de buitentemperatuur echt oploopt, is ventilatie alleen vaak niet voldoende. Daarom combineren veel bedrijven ventilatie met verdampingskoeling. Buitenlucht wordt dan door natte panelen gezogen voordat de lucht de stal binnenkomt. Tijdens het verdampen van water koelt de lucht enkele graden af. Ook worden soms nevelinstallaties gebruikt, die een fijne mist in de stal verspreiden. Door die combinatie kan de staltemperatuur merkbaar dalen. Het effect is vaak enkele graden, maar dat kan net het verschil maken tussen stress en comfort.
Bouwkundige oplossingen
Naast ventilatie en koeling speelt ook het gebouw zelf een rol. In warme klimaten wordt veel aandacht besteed aan het beperken van zoninstraling. Een groot deel van de warmte komt via het dak binnen. Daarom worden steeds vaker reflecterende dakmaterialen of extra isolatie toegepast. Reflecterende daken weerkaatsen zonlicht, terwijl isolatie voorkomt dat hitte naar binnen straalt. Ook de ligging van de stal kan verschil maken. Sommige bedrijven planten bomen rond gebouwen om zo extra schaduw te creëren.
Vochtindex
In warme regio’s passen veehouders ook hun management aan. Onderzoek toont aan dat hitte het gedrag van de dieren sterk beïnvloedt. Zodra de temperatuur-vochtindex stijgt, liggen en eten ze minder. Steeds meer bedrijven monitoren dat gedrag met behulp van sensoren. Zo kunnen veehouders snel zien wanneer hittestress oploopt en maatregelen nemen, zoals extra ventilatie of andere voertijden.
Oosterhof deelt een maatregel die indruk op haar maakte: “In de Mexicaanse regio Torréon is er een specialist die elke dag aan de hand van weersvoorspellingen een advies uitbrengt over de geschiktste tijden om kalveren te voeren. In dit deel van Mexico, waar de temperatuur de hele dag boven de 40 graden Celsius ligt, maken de veehouders dankbaar gebruik van deze data-gestuurde aanpak. Met als resultaat een consequent voedingspatroon en goede groei.”
Israël meet hittestress via verhouding zomer-winterproductie
In de Israëlische melkveehouderij wordt hittestress systematisch gemeten. Daarvoor gebruiken ze een eenvoudige indicator: de verhouding tussen zomer- en winterproductie. Deze zogeheten ‘summer-to-winter ratio’ vergelijkt melkproductie, gehaltes en vruchtbaarheid in de warme maanden met die in de koelere periode. Het uitgangspunt is simpel: hoe kleiner het verschil, hoe beter de hittestress onder controle is.
Bedrijven met effectieve koeling en management weten de productie in de zomer vrijwel gelijk te houden aan die in de winter. Als grote verschillen optreden, is dat een signaal dat het stalklimaat of de aanpak tekortschiet. Het systeem wordt sectorbreed toegepast, waardoor bedrijven hun prestaties kunnen vergelijken met collega’s. Dat maakt het niet alleen een meetinstrument, maar ook een stuurinstrument.
Hitte als ontwerpfactor
In warme landen is de stal primair gericht op het afvoeren van warmte in plaats van het vasthouden ervan. Dat doen ze met:
- Open of semi-open stallen
- Hoge, lichte en reflecterende daken
- Langgerekte stallen met luchtstroom
- Ventilatie als basis, ruim gedimensioneerd
- Combinatie van water en lucht is cruciaal
- Koelpads en mistsystemen








