Meestal worden mengvoederkorrels gekoeld in een tegenstroomkoeler.

Bij de productie van mengvoederkorrels wordt een grondstoffenmengsel met stoom en vloeistoffen in een mixer geconditioneerd. Er ontstaat daarbij een warm mengsel dat in een pelletpers tot een korrel wordt gevormd. Dit betekent dat men in het productieproces zowel thermische (stoom) energie als mechanische (stroom) energie toevoert. Hoe meer thermische energie, hoe vochtiger het eindproduct. Hoe meer mechanische energie, hoe droger het eindproduct. De uitdaging is om de warme korrels na de persing zo af te koelen dat ze stabiliseren en onbeschadigd worden opgeslagen en getransporteerd.

Twee effecten

Voor het afvoeren van de warmte uit de geperste mengvoederkorrels gebruikt men koellucht. Er treden daarbij twee effecten op: de koellucht neemt warmte uit het materiaal op, waardoor de temperatuur van de koellucht stijgt. En de koellucht verdampt water uit de korrels, waardoor de absolute vochtinhoud van de koellucht stijgt. Beide effecten zorgen ervoor dat de korrels afkoelen. Welk effect het sterkst is, hangt af van onder andere de hoeveelheid toegevoerde koellucht en de verblijftijd van het product in de koeler.

Luchtvolume

Een groter volume koellucht zorgt ervoor dat meer warmte uit het materiaal wordt opgenomen. In de korrels blijft dan minder warmte over voor de verdamping van water, wat kan leiden tot een relatief vochtig eindproduct.

Het tegenstroom-principe is de meest effectieve manier van warmteoverdracht.

Behalve het luchtvolume zijn ook veel andere factoren van invloed, zoals warmteoverdracht, warmtegeleiding en de mate waarin een product water vasthoudt (sorptie-isotherm). In het algemeen is bij mengvoederkorrels de koeling voor 40 tot 60 procent toe te schrijven aan het effect van verdamping. In het geval dat een warm product weinig vrij water heeft, bijvoorbeeld gedroogd geëxtrudeerd petfood, is voor de afkoeling ervan een relatief groot luchtvolume nodig.

Verblijftijd

Een groter volume koellucht zorgt voor een lagere temperatuur van het productoppervlak. De temperatuur in de kern van de korrels is echter nog hoog. Dankzij dit grote temperatuurverschil (delta T) vindt in de korrel een snelle warmteoverdracht plaats. Mede afhankelijk van de warmtegeleiding. Dit betekent dat hoe sneller het productoppervlak koud wordt, hoe korter de verblijftijd is om het product tot in de kern af te koelen. Let er wel op dat tijd nodig is om een product af te koelen tot de omgevingstemperatuur, ongeacht de hoeveelheid koellucht.

Bij een kleiner luchtvolume neemt de temperatuur van het warme productoppervlak minder snel af. Dan is ook de delta T als drijvende kracht voor de warmteoverdracht kleiner. Dat betekent dat het product meer verblijftijd nodig heeft om tot in de kern af te koelen. Dat geldt met name voor grote korrels. De volume/oppervlak-verhouding neemt met een groter wordende korrelgrootte progressief ongunstiger toe.

Waterverdamping

Een kleiner luchtvolume koelt het productoppervlak minder af, wat leidt tot meer waterverdamping. Vooral aan het begin van het koelproces – als de producttemperatuur nog hoog is – speelt verdamping een belangrijke rol. Bij lagere producttemperaturen is het verdampingseffect op de koeling ondergeschikt. Bij 25 °C speelt het geen rol meer.

De mate van verdamping is overigens mede afhankelijk van de temperatuur van de koellucht. Hoe kouder de lucht, hoe minder water uit de korrels verdampt. De relatieve vochtigheid (RV) is daarbij van minder groot belang. Tijdens het koelen van de korrels warmt de lucht immers op, waardoor de wateropnamecapaciteit toeneemt. De RV kan echter wel een beperkende rol spelen als er sprake is van zeer vochtige, warme lucht (tropische omstandigheden).

Tegenstroomkoeler

Meestal worden mengvoederkorrels gekoeld in een tegenstroomkoeler. Het te koelen product wordt van bovenaf op een losbodem verdeeld. Tegelijk stroomt de aangezogen koellucht van onderaf door de losbodem en de korrellaag heen naar boven. Het tegenstroom-principe is de meest effectieve manier van warmteoverdracht. De losbodem opent regelmatig om het gekoelde product te laten zakken en ruimte te maken voor nieuwe warme korrels. De mate van koeling is afhankelijk van de hoeveelheid koellucht en de mate van verdamping, en dat gerelateerd aan de benodigde verblijftijd van het product.

Laagdikte

Een belangrijke parameter voor de tegenstroomkoeler is de laagdikte van het te koelen product. De laagdikte bepaalt niet alleen de verblijftijd, maar vertegenwoordigt, samen met de luchtsnelheid, ook een zekere weerstand die de ventilator moet overwinnen. Meer weerstand vraagt meer ventilatorvermogen. Hoe lager de luchtsnelheid en hoe kleiner de laagdikte, des te lager wordt het energieverbruik van de ventilator.

Een goed ontworpen koelproces zorgt voor een hoge korrelkwaliteit.

Praktijk

In de praktijk is het lastig om een optimale laagdikte te bepalen, aangezien het vaak niet duidelijk is met hoeveel lucht wordt gekoeld. Wel is de kwaliteit van het product dat uit de koeler komt een indicatie voor het functioneren van de koeler. Als het materiaal niet voldoende is afgekoeld of nog ‘hot spots’ heeft, zijn maatregelen nodig. Het is van belang dat de korrels gelijkmatig gekoeld en voldoende stevig zijn om te kunnen worden opgeslagen of verpakt. Korrels die met voldoende verblijftijd nog warm zijn, hebben te weinig koellucht gehad en verdampen meer water. Daarom komt kritisch koelen in feite neer op maximaal verdampen.

Risico

Korrels die onvoldoende zijn gekoeld kunnen gemakkelijker breken, waardoor stof en gruis ontstaat. De aanwezigheid van een kleine hoeveelheid warme korrels tussen goed gekoelde korrels is ook ongewenst. Warme korrels zijn zacht en vervormbaar, waardoor ze de loopeigenschappen verslechteren. Soms kunnen daardoor in de silo’s verstoppingen of ‘hang-ups’ optreden. Een ander risico is dat warme korrels die bovenin een silo terechtkomen, onder invloed van condensvorming gaan schimmelen. Een goed ontworpen koelproces zal dit echter voorkomen.

*Jac Rongen is werkzaam bij AirRotec. Dit bedrijf is gespecialiseerd in het ontwerpen en optimaliseren van koel- en droogprocessen.

Deel dit artikel

Jac Rongen