Eind jaren 90 vond een stofexplosie plaats in de melkfabriek van Heino-Krause in het Overijsselse dorpje Heino. ISMA voerde het onderzoek naar de oorzaak uit. De oorzaak was een niet-antistatische flexibel die een glij-ontlading veroorzaakte. De glij-ontlading was zo krachtig dat ze door het kunststof van de flexibel heen is geslagen. Bij de explosie werd de silo midden-onder waarin de explosie plaatsvond evenals de complete voorgevel van het silogebouw volledig weggeslagen. Ook het dak van het lager gelegen gebouw werd weggeblazen.
Een stofexplosie in een silo kan uiteenlopende oorzaken hebben. Zo kan bij het vullen van een silo al de basis voor een stofexplosie worden gelegd. “Een silo ontvangt vaak grote hoeveelheden product, die met een hoge snelheid pneumatisch worden gelost”, vertelt explosion safety consultant Michel Vandeweyer van ISMA. ISMA is gespecialiseerd in explosieveiligheid van installaties en processen. “De hoge snelheid maakt dat het product – via een opening bovenin de opslag – ‘kegelvormig’ in de silo komt te liggen en daarbij behoorlijk ‘opgeladen’ is.
Daarmee heb je twee belangrijke ingrediënten voor een bijzondere elektrostatische ontlading, de zogenaamde stortkegel-ontlading. Hoe krachtig die ontlading daadwerkelijk is, hangt af van verschillende factoren, waarbij de deeltjesgrootte en de silodiameter de belangrijkste zijn.”
Glij-ontlading
Naast de stortkegel-ontlading is er ook de glij-ontlading. Deze ontladingen zijn zo sterk (mogelijk meer dan 1000 mJ) dat ze een stof-lucht-mengsel eenvoudig kunnen ontsteken. In de silo zelf, maar ook in de kunststof toevoer, die veelal versterkt is met een metalen wapening. Aarden van deze wapening beschermt niet tegen glij-ontlading. Ook dient voorzichtig omgegaan te worden met het inwendig coaten van silo’s. Vandeweyer: “We hebben testen uitgevoerd die aantonen dat bepaalde coatings zeer sterk elektrisch isolerend zijn. Een gelaagde structuur van elektrisch geleidend en niet-geleidend materiaal in combinatie met bulkmateriaal, kan resulteren in een glij-ontlading.”
Risico-vergrotend: geïntegreerd stoffilter
Een belangrijke stofexplosie-veroorzaker bij silo’s is het in de silo geïntegreerde stoffilter. Vandeweyer: “Een ontstoffingsinstallatie brengt sowieso al de nodige risico’s met zich mee, maar geïntegreerd in een silo wordt de kans op een stofexplosie nog verder vergroot. De samensmelting maakt dat silo’s een flink aandeel hebben in de explosie-statistieken. Er zal met de integratie van het stoffilter een min of meer permanent aanwezige explosieve atmosfeer in de silo ontstaan.
Zelfs wanneer het opgeslagen product eigenlijk te grof is of gemiddeld te weinig stof bevat voor een stofexplosie, zal het stoffilter zorgen voor een opconcentratie van de fijnste fractie. Wanneer om wat voor reden dan ook een ontstekingsbron in de silo komt of wordt gevormd, kan het stof tot ontsteking worden gebracht met alle gevolgen van dien.”
‘We hebben testen uitgevoerd die aantonen dat bepaalde coatings zeer sterk elektrisch isolerend zijn’
Michel Vandeweyer, explosion safety consultant bij ISMA. Hij onderzoekt na branden en explosies de oorzaken en voert explosierisicoanalyses uit.
Voorkomen is beter
Hoe zorg je ervoor dat de hiervoor omschreven risico’s niet uitmonden in een stofexplosie? “Allereerst is het zaak dat je je product kent. De mogelijkheid tot opladen kan eenvoudig worden bepaald. Zo kun je elektrostatische risico’s al met de nodige zekerheid uitsluiten. Ten tweede: beheers je proces. Wanneer je in je productieproces een ontstekingsbron kunt creëren, ligt een explosie in de silo op de loer.
Zorg voor goede, verzekerde dooraarding van geleidende componenten en vergeet hierbij zeker de mobiele componenten niet, zoals vrachtwagens.” Waar het transportblowers betreft, benadrukt Vandeweyer dat deze frequent en correct moeten worden onderhouden. “En zet bij voorkeur vonkvrije blowers of een zuigtransport in. Een vonkenvanger bij een transportblower is zeker geen overbodige luxe. Ook broeiverschijnselen bij biomassa liggen vaak aan de basis van ernstige explosies die bovendien zeer moeilijk te doven zijn.”
Silodiameter verkleinen
Stortkegelontladingen kunnen volgens Vandeweyer eenvoudig worden voorkomen door de silodiameter te verkleinen. “Dit hoeft niet zo letterlijk genomen te worden. Wanneer gebruik wordt gemaakt van aardingsstaven, wordt de afgelegde weg voor een stortkegelontlading al kleiner. Hierdoor hoeft deze minder energie te bevatten om deze vonkoverslag te produceren en is de silodiameter hiermee virtueel verkleind.” Glijontladingen voorkom je volgens Vandeweyer met het gebruik van antistatische flexibele slangen en bij gecoate silo’s door het gebruik van een enigszins geleidende coating.
Zorg voor goede, verzekerde dooraarding van geleidende componenten en vergeet hierbij zeker de mobiele componenten niet, zoals vrachtwagens.
Breekplaten aanbrengen
Vaak kunnen niet alle ontstekingsbronnen of een explosieve atmosfeer met voldoende zekerheid worden uitgesloten. Al is de kans op een explosie klein, de gevolgen zijn enorm als die explosie er tóch komt. “Om deze reden is het verstandig silo’s uit te rusten met breekplaten of een zwakke dakconstructie. Doet zich toch het onverwachte voor, dan houd je de gevolgen zo onder controle.” Explosie-beveiligingssystemen aanbrengen doe je niet zomaar.
Het vereist een gedegen kennis. “Je moet rekening houden met uiteenlopende factoren. Is de silo bijvoorbeeld wel sterk genoeg om de restdruk na een explosie te weerstaan? Hoe voorkom je dat de explosie zich kan voortplanten via in- en uitlaten? En wat zijn de gevolgen voor de omgeving van een exploderende silo; denk aan vlamlengte en drukprofiel. Een gedegen procesrisicoanalyse met betrekking tot stof- en gasexplosies is essentieel om enerzijds de risico’s te inventariseren en deze anderzijds te beheersen. Verwacht het onverwachte.”
Smeulbrand in silo
In silo’s kan broei ontstaan. Dit speelt vooral wanneer vochtige producten van natuurlijke oorsprong, zoals graan en mout, gedurende een langere periode in bulk worden opgeslagen. Michel Vandeweyer van ISMA: “Wanneer dit niet specifiek wordt gemonitord, kan broei zich net als in een hooiberg onopgemerkt ontwikkelen tot een smeulbrand. Het blussen van een dergelijke brand is zo goed als onmogelijk. De enige optie die dan rest is de silo ledigen.” Dat het leeghalen van een brandende silo niet zonder gevaar is, bleek enkele jaren geleden nog bij een silobrand in het West-Vlaamse Vichte. Daarbij waren een dodelijk slachtoffer en meerdere zwaargewonden te betreuren.
De broei-gevoeligheid en hoe bepaalde producten reageren op een verhoogd vochtgehalte en een hogere temperatuur kan worden bepaald in erkende laboratoria. Daarnaast is voorkomen belangrijker dan genezen. Voer allereerst een goede ingangscontrole uit. Heeft het aangevoerde product de juiste kwaliteit (waaronder het vochtgehalte)? Beperk de opslagduur. Moet het product tóch langer worden opgeslagen, circuleer het dan regelmatig. Plaats eventueel een vonkendetectie op de circulatieleiding. Plaats ten slotte een vonkendetectie op de productuitlaat om ontsteking via andere installaties te voorkomen.










