Voor velen herkenbaar: je trekt in de winter een trui uit en hoort het ‘knetteren’. Of je wilt het portier van je auto openen en voelt een irritant stroomstootje. Dit verschijnsel heet elektrostatische ontlading. Zo’n ontlading treedt op wanneer een voorwerp of oppervlak eerst elektrisch wordt opgeladen en deze lading vervolgens plotseling wegvloeit.

Opladen kan op verschillende manieren gebeuren. Zo kan een voorwerp geladen raken door inductie, door contact met een al opgeladen object of door tribo-elektrische oplading. Het laatstgenoemde komt het vaakst voor in industriële processen. Tribo-elektrische oplading ontstaat wanneer twee materialen intensief met elkaar in contact komen en daarna weer van elkaar worden gescheiden. Elektronen verschuiven daarbij afhankelijk van de materiaaleigenschappen, zoals chemische samenstelling, ruwheid en omgevingsfactoren zoals luchtvochtigheid.

Ontstekingsbron

Wanneer één van de materialen slecht geleidend is, kunnen de elektronen niet terugkeren naar hun oorspronkelijke positie. Na het scheiden blijven beide materialen elektrisch geladen achter. Het is onmogelijk vooraf te voorspellen welk materiaal positief of negatief geladen zal zijn. In industriële installaties komt dit fenomeen veel voor, denk aan pneumatisch transport van poeders of bijvoorbeeld transportbanden.

Wanneer een opgeladen voorwerp ontlaadt, kan dat een ontstekingsbron vormen voor een explosieve atmosfeer. Niet elke ontlading is echter even gevaarlijk. Er bestaan verschillende typen elektrostatische ontladingen, elk met hun eigen risico.

Meer risico’s bij grote silo’s en mengsels van grove en fijne deeltjes

Corona-ontlading

Corona-ontlading treedt op bij sterk geladen, puntige voorwerpen. De elektrische lading concentreert zich aan de punt, waardoor een sterk elektrisch veld ontstaat. Dit veld ioniseert de omringende lucht, waardoor deze tijdelijk geleidend wordt. De energie van een corona-ontlading is zeer klein - minder dan 0,1 megajoule (mJ) - waardoor deze vrijwel nooit een explosie kan ontsteken.

Vaste installaties kunnen redelijk eenvoudig (door)geaard worden. Bij mobiele installaties zoals bulkwagens wordt vaak een aardcontrole-systeem toegepast.

Borstelontlading

Borstelontladingen ontstaan bij sterk geladen niet-geleidende oppervlakken zoals kunststoffen, kleding of isolerende materialen. Wanneer een ander object het elektrische veld nadert, ontlaadt de lading zich via een diffuse vonk. De energie kan oplopen tot ongeveer 4 mJ. Dit is doorgaans onvoldoende om een stofexplosie te ontsteken, maar kan wél gevaarlijk zijn voor veel brandbare gas-luchtmengsels.

Omdat de oorzaak een isolerend oppervlak is, heeft aarden hier weinig effect. Effectievere maatregelen zijn onder andere niet-geleidende oppervlakken in gaszones beperken, operators voorzien van antistatische kleding, reinigen met vochtige doeken in plaats van droge microvezeldoeken, splash-filling/spatvullen van brandbare vloeistoffen vermijden en geen folie afrollen in gaszones.

Vonkontlading

Wanneer twee geleidende objecten dicht bij elkaar komen en één daarvan geladen is, kan de lading overslaan in de vorm van een vonk. De energie van zo’n ontlading kan aanzienlijk zijn. Een mens kan bijvoorbeeld ongeveer 10 mJ ontladen, terwijl een bulkwagen meer dan 100 mJ kan produceren. Om dit risico te beperken, moeten geleiders goed met elkaar of met de aarde zijn verbonden. Bij vaste installaties volstaat vaak periodieke controle van de aarding. Vaste installaties kunnen redelijk eenvoudig (door)geaard worden.

Periodieke controle met een multimeter volstaat vaak om voldoende aarding te borgen. Bij mobiele installaties zoals bulkwagens, wordt vaak een aardcontrole-systeem toegepast. Ook bij big bags type C wordt dergelijke aardcontrole regelmatig gebruikt. Big bags type C worden namelijk ook als geleider beschouwd.

Glij-ontlading

Glij-ontladingen behoren tot de krachtigste elektrostatische ontladingen. De energie kan oplopen tot meer dan 1.000 mJ. Ze ontstaan wanneer een gelaagde structuur van geleiders en isolatoren aanwezig is. Denk bijvoorbeeld aan: gecoate metalen leidingen, flexibele slangen met metalen wapening en kunststof coatings op metalen oppervlakken.

De elektrische lading bouwt zich op totdat deze door de isolerende laag heen doorslaat naar de geleider. Opmerkelijk genoeg kan aarden van de geleider deze ontlading juist vergemakkelijken. Preventie bestaat daarom vooral uit het vermijden van dergelijke materiaalcombinaties, bijvoorbeeld door antistatische flexibels toe te passen.

Dooraarden van verschillende metalen onderdelen.

Stortkegelontlading

Een relatief nieuw fenomeen is de stortkegelontlading. Wanneer slecht geleidende poeders pneumatisch in een silo worden geblazen, vormt zich een stortkegel. Elektrostatische lading concentreert zich op de punt van deze kegel, waarna vanuit deze punt ontladingen naar de silowand kunnen plaatsvinden. Het risico neemt toe bij: grote silodiameters, mengsels van grove en fijne deeltjes en aanwezigheid van brandbare dampen.

Om het risico te beoordelen is kennis van de elektrische geleidbaarheid van het product essentieel. Mogelijke maatregelen zijn onder meer: aardingsstaven (virtueel verkleinen van de silo) en aanpassen van de vulmethode. Wanneer deze ontladingen niet zijn te voorkomen, moet de silo explosieveilig worden uitgevoerd.

Aarden van een big bag type C tijdens vullen of ledigen.

Bliksem

Ook bliksem is een vorm van elektrostatische ontlading, maar dan op enorme schaal. Een blikseminslag kan moeiteloos een explosieve atmosfeer ontsteken, zelfs wanneer die zich in een gebouw bevindt. De belangrijkste beschermingsmaatregel is een goede bliksemafleider en, indien nodig, het tijdelijk stilleggen van kritische processen tijdens onweer.

*ISMA is een Belgisch consultancy- en ingenieursbureau dat zich richt op explosieveiligheid (gas en stof) en statische elektriciteit

Vergeten geleider: de operator

Aarden van een operator is cruciaal voor veilig werken in ATEX-zones. De basis voor een goede aarding zijn antistatische schoenen (minimaal S1-type veiligheidsschoen). Deze schoenen voeren de lading van de operator af richting de vloer. Voorwaarde voor een goede aarding is wel dat de vloer ook voldoende geleidend is. Standaard beton is prima voor de hoge spanningen die met elektrostatica gepaard gaan. Coating van vloeren met zeer isolerende materialen doet de werking van antistatische schoenen echter teniet. Aandachtspunten zijn verder steunzolen en de maximale gebruiksduur van schoenen. Een testapparaat bij de ingang van een ATEX-zone geeft zekerheid.

Deel dit artikel

Ruben Vermeylen en Michel Vandeweyer (ISMA)*