De diervoederindustrie moet de komende jaren verder verduurzamen om klimaatdoelen te halen en om haar CO2-voetafdruk verder te verlagen. Dat gebeurt al met grootschalige benutting van diverse bijproducten uit de humane voedingsindustrie. Met fermentatie van nog ongebruikte, laagwaardige reststromen, kan de diervoederindustrie daarin nog veel grotere stappen voorwaarts zetten. Daartoe is bijvoorbeeld het PPS-project Fermented Optimized Food (FEFO) opgezet (zie kader).

Enkele honderden varkensbedrijven in Europa met brijvoedering werken met een eigen grote fermenteerinstallatie. Daarnaast staan op tientallen varkensbedrijven mini-fermenteerders.

Fermentationexperts, een biotechbedrijf in Denemarken, is betrokken bij dit project. “We willen ongebruikte reststromen en bestaande stromen beter benutten voor niet-herkauwers, zoals varkens en kippen”, zegt directeur Rene Schepens. “Bijvoorbeeld koeienvoer geschikt maken voor varkens en varkensvoer voor kippen. Er worden talloze combinaties van verschillende grondstoffen, fermentatietechnieken en micro-organismen getest om te kijken wat het beste werkt.”

ForFarmers participeert ook in het FEFO-project om haar doelstellingen op circulariteit dichterbij te brengen. “Wij streven naar het verhogen van het eiwitgehalte door productie van microbieel eiwit. Ook willen we de vertering van eiwit, zetmeel, suiker en vet verbeteren door het openbreken van celstructuren met fermentatie”, zegt Ad van Wesel. Hij is innovatie-expert van Van Triest CirQlar, onderdeel van ForFarmers. “En uiteraard willen we anti-nutritionele factoren verminderen, waardoor de vertering en diergezondheid verbeteren.”

Fermenteren is voer voorverteren

Fermenteren is eigenlijk het voorverteren van voer. Het fermentatieproces breekt voedingsvezels in plantaardige grondstoffen al gedeeltelijk af, waardoor de verteerbaarheid ervan verbetert. Door een betere verteerbaarheid, een beter eiwitprofiel en een betere eiwitbenutting en remming van ziekteverwekkers, verbetert de darmgezondheid en voerefficiëntie. “De komende jaren gaat het aantal varkens- en pluimveebedrijven die gefermenteerd voer gebruiken, sterk toenemen. Dit om de voerefficiëntie te verbeteren”, verwacht Ronald Scholten, eigenaar van het Hongaarse fermentatie-kennisbedrijf Dr. Ferm.

Hij vervolgt: “Enkele honderden varkensbedrijven in Europa met brijvoedering werken met een eigen grote fermenteerinstallatie. Daarnaast zien we op tientallen varkensbedrijven mini-fermenteerders. Fermenteren op pluimveebedrijven gebeurt nog minimaal”, weet Scholten. Hij zet zelf fermentatieproducten in de markt, waaronder een start cultuur voor het opstarten van fermentatie.

Er zijn twee soorten fermentatie: vloeibare fermentatie (80 tot 85 procent vocht, verpompbaar en vrij water) en ‘solid-state’ fermentatie (30 tot 45 procent vocht, geen vrij water). Beide soorten fermentatie zijn mogelijk met diverse micro-organismen (aeroob, meestal met schimmels; anaeroob, meestal met bacteriën of met gisten).

Bij ‘solid-state’ fermentatie groeien micro-organismen op een vast substraat, bijvoorbeeld granen of bijproducten, zoals tarwezemelen, sojaschroot of pulp. In plaats van een natte pap (zoals bij natte fermentatie) blijft het materiaal vochtig (65 procent droge stof) en wordt het een paar weken ingekuild.

‘Transportkosten zijn een ‘bottleneck’ als je laagwaardige grondstoffen wilt bewerken’

“Vloeibare fermentatie zie je veel op varkensbedrijven die brijvoer geven”, geeft Scholten aan. “Maar wij testen nu ook het toevoegen van 5 tot 10 procent vloeibare ferment (gefermenteerd voederingrediënt) op droogvoer van varkens of vleeskuikens.”

Eiwit fermenteren meest interessant

Fermentatie is begonnen met tarwe, gerst of mais, bijvoorbeeld CCM. Vooral in landen met grote arealen graan. Een relatief nieuwe trend is ‘solid-state’ fermentatie van plantaardige eiwitrijke grondstoffen. “Daarmee is de grootste winst te halen”, zegt Scholten. “Want eiwit is vaak de duurste component in rantsoenen. Zeker in de biologische dierhouderij, waar ze ook geen synthetische aminozuren en ‘fytase’ (een enzym dat fosfor uit plantaardig voer beter beschikbaar maakt) mogen gebruiken. Fermentatie van schroot van soja, raapzaad of zonnebloem biedt dan enorme voordelen. Het verbetert de eiwitvertering en voerefficiëntie. Daarnaast verlaagt het de uitstoot van ammoniak, stikstof en fosfor, en dat past goed bij het streven naar minder emissies.”

Schepens van Fermentationexperts ziet ook veel meerwaarde in fermentatie van eiwitrijke grondstoffen. “Ons dochterbedrijf European Protein fermenteert alleen maar eiwitrijke grondstoffen.” Met behulp van melkzuurbacteriën en natuurlijke enzymen produceert het bedrijf gefermenteerd soja- en raapzaadschroot (met of zonder zeewier). De enzymen hebben onder vochtige, warme omstandigheden dagenlang de kans om hun werk te doen, waardoor we met een lage en betaalbare dosering een groot effect bereiken.

European Protein heeft fabrieken in Denemarken, Oekraïne, Verenigde Staten en Maleisië. “Er is een product dat naast raap en soja ook zeewieren bevat. Zeewieren bevatten veel vezels en koolhydraten die niet in landplanten voorkomen. Dat vergroot het microbioom en de natuurlijke weerstand. We drogen onze eindproducten tot meel en leveren het in bulk of ‘big bags’ aan boeren en veevoerproducenten wereldwijd.”

In Nederland en België is Feedura de exclusieve distributeur van producten als EP200 en EP199 van European Protein. “Wij leveren die producten onder andere aan P. Bos veevoeders in Ederveen en aan afnemers in België”, zegt eigenaar Gust Voermans. “Met 4 procent gefermenteerd eiwit in het voer doe je meer aan de gezondheid dan met specifieke additieven in een lage dosering van 0,15 procent. EP200 is qua prijs vergelijkbaar met andere sojaconcentraten met meer gezondheidsbevorderende eigenschappen.” Voermans plaatst nog wel enkele kanttekeningen bij fermentatie (zie kader). “Je merkt dat transportkosten een ‘bottleneck’ kunnen zijn als je laagwaardige grondstoffen wilt bewerken.”

Azië loopt voorop

Er zijn wereldwijd nog heel veel reststromen waar nu niets mee gebeurt. “Met fermentatie kun je die geschikt maken voor veevoer”, zegt Scholten. Hij noemt bijvoorbeeld cacaohullen, producten die vrijkomen bij de productie van tapioca (een zetmeelrijk product uit cassavewortel) en het verwerken van bananen. In Azië waarderen ze bijproducten als katoenzaad of pinda´s op via fermentatie. “Ik heb in China de top 3 integraties bezocht met 6 miljoen zeugen. Ze zijn daar volop bezig met fermentatie, zowel vloeibaar als ‘solidstate’.”

Eindproducten van Fermentationexperts worden gedroogd en geleverd in bulk of ‘big bags’ aan veehouders en diervoederproducenten wereldwijd.

In Azië zijn volgens hem veel meer aanbieders van bijvoorbeeld gefermenteerde sojaschroot dan in Europa. “Echt grote fabrieken. Zoals Louis Dreyfus Company die in een ‘joint venture’ met Haid, een van de grootste mengvoerproducenten ter wereld, een fabriek voor gefermenteerde sojaschroot heeft gebouwd.”

Weinig in mengvoer toegepast

In Nederland worden nog weinig gefermenteerde grondstoffen in mengvoer toegepast. Met name omdat er in ons land veel gefermenteerde bijproducten beschikbaar zijn. Een enkele fabriek verwerkt CCM via ‘solid-state’ fermentatie in het mengvoer of voegt een ferment toe. “Europese mengvoerbedrijven kopen nu vaak nog gefermenteerde grondstoffen, van bijvoorbeeld European Protein, Provita Supplements of Diamond V. Maar ik verwacht dat ze deze in de toekomst, net als in China, zelf gaan produceren. Want het energiegebruik van dubbel persen of expanderen is erg hoog. En het effect van deze technologie op het afbouwen van anti-nutritionele factoren is veel geringer dan bij fermentatie.”

Van Wesel van ForFarmers geeft aan dat zij ook bijproducten gebruiken die nog een extra fermentatie ondergaan, zodat de verteerbaarheid verbetert. “En in Polen voegen we gefermenteerde mais toe aan het voer. Het grootste deel van de vrije aminozuren, die we als additieven gebruiken, zijn ook uit fermentatie ontstaan.”

Schepens merkt dat er vanuit Nederland weinig vraag is naar gefermenteerd eiwit voor toepassing in mengvoer. “Het verhoogt de energie- en eiwitwaarde van het voer slechts weinig, maar de kostprijs neemt wel toe. Daardoor is het lastig te verkopen voor de mengvoerleverancier. Het wordt wel in klantspecifieke mengvoermengsels verwerkt. Soms ook in eiwitkernen die naar zelfmengers, integraties of mengvoerproducenten gaan.”

Volgens Schepens zijn de voordelen van de inzet van gefermenteerd eiwit niet op alle bedrijven aantoonbaar. “De mengvoerprijs is vaak hoger en daarom beginnen mengvoerbedrijven er liever niet aan. Ze zetten het daarom vrijwel alleen maar in voor voer op bedrijven die er zelf actief om vragen, of waar er problemen met de gezondheid of resultaten zijn. En waar ze verwachten dat een gefermenteerde component in het voer dit zou kunnen oplossen.”

Scholten vindt ‘solid-state’ fermentatie in Noordwest-Europa te duur door de hoge arbeidskosten. “In Azië en Zuid-Amerika is arbeid veel goedkoper. Wat daar met handwerk kan, moet hier eigenlijk worden geautomatiseerd.” Samen met Dr. Heinrich Kleine Klausing, diervoedingsexpert en consultant in diervoeding, werkt hij aan de ontwikkeling van volautomatische technologie met een partner. “Daarmee ondersteunen we de wereldwijde mengvoerindustrie en bedrijven die oliehoudende zaden verwerken. Voor de laatste groep kan het interessant zijn om hun grote hoeveelheid bijproduct in een eigen fabriek te fermenteren.”

Rene Schepens van Fermentationexperts: “We willen ongebruikte reststromen en bestaande stromen beter benutten voor niet-herkauwers, zoals varkens en kippen.”

Onderzoeksproject fermenteren

Het PPS-project Fermented Optimized Food (FEFO) richt zich op het via fermentatie omzetten van agrarische en bosbouwreststromen in goed verteerbare voedingsingrediënten voor varkens en vleeskuikens. Daarmee wil het project een duurzaam alternatief bieden voor geïmporteerde grondstoffen met een hogere CO2-voetafdruk. De focus ligt op een goedkoop en mild fermentatieproces dat op grote schaal toepasbaar is. Bijvoorbeeld door op het boerenerf bijproducten in kuilen of plastic balen te fermenteren met geschikte micro-organismen.

Binnen het project wordt onderzocht welke rest- en zijstromen kosteneffectief te fermenteren zijn. Ook wordt gekeken welke processen voedingsstoffen in laagwaardige bijproducten voldoende beschikbaar maken voor gebruik in diervoeding. Veelbelovende processen worden opgeschaald voor ‘in-vitro-’ en later ‘in-vivo’evaluatie in dierproeven, gecombineerd met een techno-economische analyse.

In FEFO werken Wageningen UR en Schothorst Feed Research samen met (inter)nationale partners uit de voersector, waaronder ForFarmers, Nijsen Company en Fermentationexperts. Het project bevindt zich nog in een onderzoeksfase; concrete resultaten zijn er nog niet.

Wat is belangrijk voor succesvolle fermentatie van reststromen?

• Een goed reproduceerbaar resultaat, omdat fluctuaties in partijen reststromen groot kunnen zijn. Zeker in vloeibare stromen. Een goed controleerbaar en beheersbaar fermentatieproces is daarbij cruciaal.

• Voldoende omvang van de reststroom voor voldoende schaal.

• Het minimaliseren van transportkosten van laagwaardige grondstoffen en eindproducten (voldoende volume en input en output in de omgeving), om het rendabel te maken.

• Een efficiënt productieproces. Vanwege lagere droogkosten heeft ‘solid-state’ fermentatie de voorkeur.

Deel dit artikel

Janet Beekman