Voer- en voedselveiligheid wordt – zeker in West-Europa – zeer serieus genomen. Zowel de overheid als het bedrijfsleven zetten zich in om de gezondheid van mens en dier maximaal te beschermen. Alle voergrondstoffen en levensmiddelen worden onderworpen aan strenge veiligheidseisen en -controles. Bij de introductie van nieuwe producten dient een protocol doorlopen te worden voordat het product wordt toegelaten voor verwerking in food of feed. Vandaar dat er veel onderzoek plaatsvindt naar de overdracht van ongewenste stoffen naar diervoer en eindproducten.
Ongewenste stoffen in diervoer
In 2016 gaven Ustundag et al. een overzicht van de ongewenste stoffen die in diervoeders kunnen voorkomen. Uit de literatuurstudie blijkt dat in de EU met name salmonella, campylobacter en listeria via het voer van landbouwhuisdieren kunnen worden overgedragen op de mens. Mycotoxinen (door schimmels geproduceerde gifstoffen) zijn een bekend voer- en voedselveiligheidsrisico in verschillende voedergewassen. Ustundag et al. beschrijven dat veel contaminanten door behandeling van grondstoffen of eindvoer onschadelijk kunnen worden gemaakt, maar dat preventie de beste strategie blijft.
Voedselveiligheid en circulariteit
In een reviewartikel (2023) geven Pexar et al. inzicht in de rol van eiwitbronnen in duurzame en veilige diervoeders. Zij presenteren een strategisch plan om de implementatie van nieuwe, alternatieve eiwitgrondstoffen te faciliteren. Van Leeuwen et al. (2024) gaan in op de kennislacunes betreffende voedselveiligheid in circulaire voedselsystemen. Zij presenteren een eenvoudige benadering en identificeerden hiermee de belangrijkste kennislacunes: er is behoefte aan risicoanalyse en -management voor onbekende (combinaties van) gevaren, meer data over ongewenste stoffen in bijproducten, beter begrip van de risico’s in een circulair voedselproductiesysteem, ontwikkeling van modellen voor risicoanalyses en nieuwe manieren voor valorisatie van reststromen volgens een ‘safe-by-design’ principe.
Novel foods
De laatste jaren komen in Europa nieuwe producten op de markt voor verwerking in diervoeders. Insecten, verwerkte dierlijke eiwitten (PAP’s), voormalige voedingsmiddelen (former foodstuffs, VVM) en reststromen uit de biobrandstoffenindustrie zijn enkele voorbeelden. Ook deze nieuwe ingrediënten worden onderworpen aan strenge veiligheidseisen.
De wet- en regelgeving rond de toelating van ‘novel foods’ – met inbegrip van ‘novel feeds’ – verschilt tussen verschillende landen. Dit is een aandachtspunt voor de internationale handel in grondstoffen. In 2016 publiceerden Jedrejek et al. een artikel over de eigenschappen van en de Europese wet- en regelgeving met betrekking tot dierlijke bijproducten in diervoeding. In de EU mogen PAP’s – onder strenge voorwaarden – tegenwoordig weer worden verwerkt in diervoeders en ook de toelating van insecten(producten) is inmiddels een feit.
Risico’s bij insecten
Insecten kunnen een grote variëteit van organische materialen efficiënt omzetten in waardevol eiwit voor gebruik in diervoeders en dragen bij aan de circulariteit van voedselsystemen (Apri en Komalasari, 2020; Hancz et al. 2024). Toepassing van insecten in feed en food kan ook risico’s met zich meebrengen. Zo wijzen Meyer et al. (2021) op de mogelijke overdracht van diverse chemische contaminanten vanuit het teeltsubstraat, via de insecten(larven) naar het doeldier en uiteindelijk de levensmiddelen van dierlijke oorsprong.
Zij concluderen uit hun literatuuroverzicht dat zware metalen zich kunnen ophopen in het insectenlichaam, maar dat dit niet het geval lijkt te zijn voor mycotoxinen en polycyclische aromatische koolwaterstoffen. Hoe insecten mycotoxinen en residuen van diergeneesmiddelen afbreken en welke metabolieten daarbij worden gevormd dient nog nader onderzocht te worden.
Siddiqui et al. publiceerden in 2024 een overzichtsartikel over de toepassingen van larven van de zwarte soldatenvlieg. Residuen van gewasbeschermingsmiddelen worden door de larven enzymatisch afgebroken, maar zware metalen in het substraat kunnen zich wel ophopen in het lichaam van de larven. Omdat insecten voor toepassing in diervoeders in feite een soort landbouwhuisdieren zijn, mogen ze alleen worden gekweekt op ‘feed grade materials’.
Meer onderzoek nodig
Siddiqui et al. benadrukken dat nader onderzoek nodig is om de veiligheid, kwaliteit en economische haalbaarheid van het gebruik van insecten in food en feed te garanderen. Het gaat daarbij om de keuze van het teeltsubstraat, maar ook om de verdere verwerking en bewaring van de insectenproducten. Uitgesloten moet worden dat de insectenconsument wordt blootgesteld aan gezondheidsrisico’s, zoals aflatoxines, botulisme, parasieten, zoönoses, voedselvergiftiging of zware metalen.
Risico’s voormalige voedingsmiddelen
Toepassing van VVM in diervoeders voorkomt voedselverspilling (Wang et al., 2024). VVM zijn een veilige, effectieve en duurzame component van diervoeders, concluderen Srikanthithasan et al. (2014) uit hun mini-review. De microbiologische risico’s zijn verwaarloosbaar, omdat het hier immers gaat om producten die geschikt zijn voor humane consumptie. Hygiënische opslag en de bewaartermijn vóór verwerking zijn wel punten van aandacht, evenals adequate verwijdering van verpakkingsmaterialen. Gespecialiseerde VVM-verwerkende bedrijven hebben hiervoor innovatieve methodes ontwikkeld en hebben de expertise in huis om de aangevoerde VVM te verwerken tot veilige diervoeder(grondstoffen) van een hoge en consistente nutritionele kwaliteit.
Risico’s bij genetische modificatie
Over de risico’s van moderne biotechnologie in de teelt van voedings- en voedergewassen wordt verschillend gedacht tussen landen en tussen bevolkingsgroepen. Giraldo et al. (2019) beschrijven hoe genetische modificatie (GM) kan bijdragen aan voedselzekerheid voor de groeiende wereldbevolking, maar een uitgebreide analyse van de veiligheid van dergelijke gewassen is wel cruciaal (Flachowsky en Wenk, 2010; Giraldo et al., 2019). De risico’s voor mens, dier en milieu moeten uitgebreid in kaart worden gebracht. Onder meer door een gedetailleerde moleculaire karakterisering van de transgene elementen en een analyse van de overdracht van toxicologische, allergene en nutritionele risico’s in de voedselketen.
Giraldo et al. geven een overzicht van de wet- en regelgeving net betrekking tot GM-gewassen die worden gebruikt in diervoeders. Zij constateren dat de technieken die worden toegepast voor de beoordeling van de veiligheid van GM-voedsel voor de mens ook toepasbaar zijn voor GM-voergrondstoffen. Zij wijzen er wel op dat sommige planten(delen) alleen worden gebruikt in diervoeders. Daarom zouden specifieke methodes nodig zijn om de aanwezigheid van GM-componenten in deze voergrondstoffen vast te stellen om de veiligheid van GM-diervoeders te kunnen garanderen.
Flachowsky en Wenk geven in hun publicatie inzicht in de opzet van voedingsproeven met doeldieren om de veiligheid van GM-grondstoffen te onderzoeken. Zij menen dat onderzoek met alleen kleine proefdieren (ratten, muizen) onvoldoende is.
Big data kan helpen
Grootschalige dataverzameling (big data) en het gebruik van informatietechnologie om deze data te analyseren en te interpreteren zijn ook op het terrein van voer- en voedselveiligheid nuttig (Marvin et al., 2017). In de landbouw zijn al modellen beschikbaar waarmee de kans op aanwezigheid van ongewenste stoffen, zoals mycotoxinen, in kaart wordt gebracht op basis van onder meer de weersomstandigheden tijdens de teelt. Publieke beschikbaarheid van data helpt bij een effectieve risicoanalyse, rapid alert systems en tracking & tracing van de gehele voedselketen.
Controle op diervoederveiligheid
Diervoeders moeten veilig zijn, niet alleen voor de gezondheid van het dier, maar ook voor de volksgezondheid. Levensmiddelen van dierlijke oorsprong komen immers uiteindelijk op ons bord terecht. In de Europese Unie controleert de EFSA de voedselveiligheid, in Nederland en België houden respectievelijk de NVWA en de FAVV de vinger aan de pols. Daarnaast monitort en borgt SecureFeed de veiligheid van diervoeders. Rapid alert systems en tracking en tracing voorkomen dat onveilige producten in de humane voedselketen terechtkomen.








