Scheurbuik, getypeerd door tandvleesbloedingen, kwam in vroeger eeuwen voor bij de bemanning van zeilschepen op de grote vaart. De aandoening, met het verbasterde, Latijnse woord scorbutus als naam, trad op nadat de schepen tenminste 10 weken onderweg waren. In 1747 verstrekte scheepsarts James Lind dagelijks verschillende drankjes, of twee sinaasappels plus een citroen, aan zeelieden met scheurbuik. Alleen de citrusvruchten waren geneeskrachtig.

In 1907 rapporteerden Holst en Frölich dat cavia’s na voedering met alleen tarwe, haver, gerst of rijst, symptomen ontwikkelden die een opvallende overeenkomst vertoonden met scheurbuik. De cavia’s hadden bloedingen, losse tanden, botfracturen en stierven binnen 7 weken.

Toediening van citroensap had geen helend effect. De granen bevatten weliswaar geen vitamine C, maar zijn ook deficiënt in de vitamines A en D.

Cavia als diermodel

Elf jaar na ontdekking van de cavia als potentieel diermodel voor identificatie van de anti-scorbutic factor, inmiddels vitamine C genoemd, werden vrijwel gelijktijdig twee cruciale bevindingen openbaar. Cavia’s kregen niet alleen scheurbuik op een voedermengsel bestaande uit verhit sojameel aangevuld met zouten, biergist en melk, maar ook na verstrekking van een melk-haver-zemelen mix. In beide gevallen werd scheurbuik voorkómen door sinaasappelsap in het voeder.

Met de cavia als scheurbuikgevoelig diermodel en citroensap als drager van de anti-scorbutic factor, werd hexuronzuur geïdentificeerd als helend agens, oftewel vitamine C. De mededeling betrof opnieuw twee publicaties, die vrijwel gelijktijdig verschenen, ditmaal in 1932. Eén van de ontdekkers had vier jaar eerder hexuronzuur geïsoleerd uit sinaasappelsap. Hexuronzuur (C6H8O6) bestaat uit een furanring (C4H4O) met een keto-group, twee hydroxylgroepen en een dihydroxyethylgroep als zijketen.

Hond als zelfvoorziener

Het is gemeengoed dat de hond voldoende vitamine C synthetiseert voor een normale stofwisseling. Er is echter slechts een viertal, meerduidige, experimentele aanwijzingen. Puppy’s kregen een voedermengsel van haver, eidooier en kabeljauwleverolie, zonder (n=5) of met (n=3) sinaasappelsap. Geen van allen werd ziek. Leverextract afkomstig van de puppy’s werd toegevoegd aan het voeder van cavia’s met scheurbuik. Het bracht genezing, ongeacht het eerdere voeder van de puppy’s.

Van drie nestjes bleef de helft van de pups 1 of 8 dagen bij de teef en kreeg vervolgens een melkvervanger zonder vitamine C. De andere helft dronk vanaf geboorte de melkvervanger. Van elke groep kreeg één pup 4 mg vitamine C per dag. Het vitamine C-gehalte in bloed, afgenomen na 3 of 7 weken, verschilde niet tussen de behandelingen. In de reageerbuis wordt door een membraanfractie, verkregen uit de lever van de hond, een toegevoegde metaboliet van glucose (glucuronolacton) omgezet in vitamine C. Onder dezelfde condities kan de overeenkomstige fractie afkomstig van de cavia geen ascorbinezuur produceren.

Vitamine C en scheurbuik

Glucuronolacton (C6H8O6) is een vitamine C-isomeer gevormd uit glucose (C6H12O6). Twee enzymen wijzigen de ruimtelijke vorm van het lacton in die van vitamine C. Gulonolactonoxidase, het tweede enzym, is afwezig bij mens en cavia, maar lijkt, zoals hierboven besproken, aanwezig bij de hond. Zonder vitamine C wordt proline niet omgezet in hydroxyproline. Beide aminozuren zijn bouwstenen van collageen-eiwit in bindweefsel. Slechte bindweefselsynthese strookt met scheurbuiksymptomen.

Degradatie, excretie en toxiciteit

Overtollig vitamine C dient afgebroken en/of uitgescheiden te worden, zodat het niet ophoopt in het lichaam en dus niet giftig wordt. Bij de hond kan vitamine C met de volgende herkomst onnodig zijn: voeding, synthese en afbraak van collageenproducerende enzymen.

Hondenurine bevat vitamine C, hetgeen waarschijnlijk een regulerend karakter heeft. Een hond van 10 kg kreeg 1 g intravenous ascorbinezuur. Binnen 5 uur na injectie bevatte de urine 70 procent van de dosis als het intacte vitamine. Wellicht wordt overmatig vitamine C ook omgezet door de hond. Afbraakproducten bij rat en mens zijn CO2, oxalaat en 2,3-diketogluconaat. De laatste twee komen in de urine.

Er zijn weinig gegevens over chronische toxiciteit. Eén artikel meldt dat dagelijkse, orale toediening van 100 mg vitamine C aan honden, gedurende 7 weken, zonder effect was, en dat er na afloop geen histologische afwijkingen waren. De dosis komt overeen met 6.000 mg vitamine C per kg droogvoeder.

Toevoeging

Droge, commerciële hondenvoeders bevatten als regel toegevoegd vitamine C. Dat is misschien ingegeven door veronderstelde bekendheid met het vitamine onder eigenaren. Hoe dan ook, de argumentatie, indien gegeven, loopt uiteen. Volgens brochures fungeert vitamine C als antioxidant en ondersteunt het de bindweefselsynthese, botontwikkeling, hartfunctie, immuunsysteem, afweer, celbescherming en vertraagt het veroudering.

Voor de puppy-, adult- en seniorvoeders van 10 merken droogvoeders zijn de gemiddelde hoeveelheden toegevoegd vitamine C (en het bereik) als volgt: 90 (33-200), 72 (25-100) en 95 (25-200) mg per kg.

Als voederadditief zijn 5 synthetische analoga wettelijk toegestaan, zonder minimum- of maximumeis. Meest toegepast en meest stabiel is een ascorbylfosfaat (C6H9O10P). Tijdens extrusie plus drogen gaat 0 tot 15 procent verloren en tijdens opslag minder dan 1 procent per maand. Voor ascorbinezuur zijn die hoeveelheden 40 tot 100 procent en 37 procent.

Vitamine C als antioxidant

Ascorbinezuur gaat gemakkelijk over in dehydro-ascorbinezuur (C6H6O6), waarbij twee elektronen en twee waterstofionen vrijkomen. Die elektrondonerende eigenschap van het vitamine wordt specifiek aangewend voor de synthese van collageen. Als algemene elektrondonor in lichaamscellen is vitamine C een wateroplosbare antioxidant, die stabiel is na elektronverlies en herwonnen wordt tijdens de vorming van ATP. Door elektrondonatie neutraliseert een antioxidant vrije radicalen, oftewel verbindingen die zeer reactief zijn vanwege beschadiging door oxidatie.

Vrije radicalen hebben één vrij elektron, dat niet meer betrokken is in een chemische binding, die twee elektronen vereist. Opname van een elektron herstelt de binding en heft de reactiviteit op. DNA in lichaamscellen, dat beschadigd is door oxidatie, kan door vitamine C worden hersteld, hetgeen (verdere) verstoring van enzymsynthese voorkómt. Ascorbylfosfaat werkt niet als antioxidant in het voeder. Vanwege de fosfaatgroep kan de vitamine C-analoog geen elektronen afstaan. Na inname door de hond wordt ascorbylfosfaat gedefosforyleerd door fosfatase-enzymen in het darmkanaal. Vervolgens wordt het gevormde ascorbinezuur efficiënt opgenomen.

Slotwoord

Er zijn weinig proefondervindelijke gegevens inzake de hond en vitamine C. Dat past bij de status van het vitamine als niet-essentiële voedingsstof. Gebrek aan informatie verklaart ook de verhoopte en uitgedragen, schijnbaar ongerelateerde gezondheidsvoordelen van vitamine C als nutritioneel toevoegingsmiddel.

  • Anton Beynen is werkzaam bij Vobra Special Petfoods.
Deel dit artikel

Anton Beynen*