Het landbouwareaal in de wereld neemt af, terwijl de behoeften aan humane voeding, diervoeding en biobrandstoffen wereldwijd nog steeds toenemen. “Dat benadrukt het belang van efficiënt omgaan met grondstoffen en biomassa. Landbouwhuisdieren, en met name herkauwers, spelen daarbij een belangrijke rol, omdat ze co-producten, gewasresten en biomassa van marginale gronden omzetten in hoogwaardige eiwitten voor menselijke consumptie”, stelt Ernst van den Ende, directeur van de Animal Sciences Group van WUR. Hij sprak tijdens het International Symposium on Dairy Cattle Nutrition 2023, georganiseerd door Wageningen UR. Voerefficiëntie is de verbindende schakel tussen het dier, zijn voer en de duurzaamheid van het productiesysteem.

Efficiëntieverhoging

Meer doen met minder, dat is de kern van een hoge efficiëntie, zegt Mike VandeHaar van Michigan State University. De samenstelling van het rantsoen bepaalt in hoge mate de productieefficiëntie, maar het heeft ook invloed op de drogestofopname, via de honger- en verzadigingscentra in de hypothalamus. “De verdeling van nutriënten over weefsels en organen wordt medebepaald door insulineniveaus en glucosetransportsystemen in het lichaam”, legt VandeHaar uit.

“In de vroege lactatie is de insulinespiegel laag en zijn weefsels relatief insulineresistent, waardoor de meeste glucose wordt gebruikt door het uier. Later in de lactatie en bij een hoog aandeel aan granen en snel-fermenteerbaar zetmeel in het rantsoen stijgt de insulinespiegel en komt er meer glucose terecht in vet- en spierweefsel.”

We moeten ons realiseren dat nutriënten niet alleen maar bouw- en brandstoffen zijn in het lichaam, maar ook specifieke effecten hebben op de hormoonhuishouding, de gevoeligheid van weefsels en organen voor die hormonen en op het metabolisme van de lever en het uier. Deze effecten hebben vervolgens weer een terugkoppeling naar drogestofopname en nutriëntenverdeling over het lichaam. Die fysiologische effecten zijn relevant voor de uiteindelijke voerefficiëntie. “Een beter begrip van deze biologische principes kan helpen om de melkveehouderij efficiënter te maken, bijvoorbeeld door melkkoeien op basis van het lactatiestadium te verdelen in groepen en voor elke groep het beste rantsoen te formuleren”, zegt VandeHaar.

Een optimale rantsoensamenstelling en de inzet van additieven zoals pre-, pro- en postbiotica ondersteunen een gezonde micro-organismensamenstelling in de pens.

‘Meestal gaan voerefficiëntie en stikstofefficiëntie hand in hand, maar niet altijd’

Efficiëntie in de pens

In het algemeen geldt dat een hogere voerefficiëntie in kg melk per kg drogestofopname lineair verband houdt met een lagere emissie van ammoniak en methaan in kg per kg melk, zo blijkt uit gegevens van de Kringloopwijzer. Er blijken echter tussen melkveebedrijven grote verschillen te zijn, wat aangeeft dat er winst te behalen is.

Het microbioom in de pens speelt een sleutelrol, zowel in voerefficiëntie als in emissies, vertelt Ilkyu Yoon van Diamond V. Fermentatieprocessen in de pens dragen in hoge mate bij aan de energie- en eiwitvoorziening van de koe en de samenstelling van het pensmicrobioom is gerelateerd aan de productie-efficiëntie, laat Yoon zien. Van de pensbacteriën bevindt 20 procent zich in de vloeistoffase, 75 procent is gebonden aan voerdeeltjes en de resterende 5 procent is gehecht aan het pensepitheel. Die laatste groep is facultatief anaeroob, legt Yoon uit, en is betrokken bij het wegvangen van zuurstof en bij het recyclen van ureum.

Ondanks hun relatief geringe aandeel in de totale hoeveelheid bacteriën in de pens zijn deze dus belangrijk voor een goede penswerking. Een uitgebalanceerd en robuust microbioom is bestand tegen de transities en omgevingsinvloeden waar hoogproductief melkvee mee te maken heeft, legt hij uit. Een optimale rantsoensamenstelling en de inzet van additieven zoals pre-, pro- en postbiotica ondersteunen een gezonde micro-organismensamenstelling in de pens.

Efficiëntie op het bedrijf

Op bedrijfsniveau is het management van de veestapel cruciaal voor een hoge efficiëntie, benadrukt Daryl Kleinschmit van Zinpro. “We moeten zorgen voor een goede vaarzenopfok en voortijdige afvoer van dieren voorkomen. Een goed managementsysteem, waarin veel gegevens over diergezondheid, melkproductie en rantsoenkenmerken worden samengebracht en beoordeeld, helpt bij het optimaliseren van het management op het melkveehouderijbedrijf. Bij vaarzen en koeien is kreupelheid een belangrijke oorzaak van vroegtijdige afvoer. Een goede mineralen- en spoorelementenvoorziening draagt bij aan reductie van deze verliezen en verbetert daardoor de efficiëntie op bedrijfsniveau.

Voerefficiëntie en stikstofefficiëntie

“Meestal gaan voerefficiëntie en stikstofefficiëntie hand in hand, maar niet altijd”, waarschuwt Harmen van Laar van Wageningen Livestock Research.

De melkproductie hangt af van de opname aan energie en metaboliseerbaar eiwit, maar energie en eiwit zijn niet volledig onafhankelijk van elkaar, laat hij zien. Het eiwitgehalte in het rantsoen beïnvloedt de melkproductie, maar ook de drogestofopname. Als we het ruweiwitgehalte van melkveerantsoenen verlagen om de stikstofuitstoot te reduceren, dan kan dit negatieve consequenties hebben voor de melkproductie en de drogestofopname. Daarbij moeten we rekening houden met het lactatiestadium, omdat dit mede de respons van de koe op eiwit en energie in het rantsoen bepaalt.

“Verlaging van het ruweiwitgehalte in melkveerantsoenen – bijvoorbeeld van 16,5 naar 15,5 procent – om de stikstofuitstoot te reduceren is in principe mogelijk, maar niet bij alle koeien, niet in elk lactatiestadium en niet onder alle omstandigheden. Maatwerk is nodig”, besluit Van Laar.

Melkveehouderij in het Midden-Oosten

Melkveehouderij in het Midden-Oosten is een miljoenenbusiness, vertelt Loay Abiad van Artat. Melkveebedrijven in Saoedi-Arabië huisvesten tienduizenden koeien, meestal Holsteins. De klimatologische omstandigheden en de schaarste aan zoet water zorgen voor enorme uitdagingen. Ruwvoerteelt is niet of nauwelijks mogelijk en ongeveer driekwart van de benodigde ruwvoeders wordt geïmporteerd, onder meer in de vorm van maissilage uit Spanje en Canada.

Dit brengt bij onrust in de grondstoffenmarkt natuurlijk de nodige risico’s met zich mee. “Tussen 2021 en 2023 zijn de maisprijzen bijvoorbeeld met 21 procent gestegen, de sojaschrootprijzen met 13 procent en de prijzen voor hooi (luzerne en haver) zelfs met 31 procent”, vertelt Abiad.

De gemiddelde melkproductie in het Midden-Oosten varieert tussen de 30 en 45 liter per koe per dag, het melkvolume bepaalt de prijs. Om de koeien in de extreme hitte nog enigszins comfortabel te houden, moet elk bedrijf flink investeren in ventilatie en koeling met behulp van sprinklerinstallaties. Voor de productie van één liter melk is in Saoedi-Arabië 2300 liter water nodig.

Toch is de nog steeds groeiende vraag naar verse melk en zuivelproducten in het Midden-Oosten zo groot, dat het blijkbaar de moeite waard is om een grote melkveehouderijsector te behouden onder de extreem uitdagende omstandigheden in de regio.

Deel dit artikel

Carolien Makkink