Stof in de voerfabriek is ongewenst: het is smerig, ongezond en levert explosiegevaar op. Met de steeds scherpere eisen op het gebied van (voedsel)veiligheid in het achterhoofd organiseerde VDL Industrial Products en Euro Manchetten & Compensatoren een themadag rondom stof. Gerard van Laar, Sander Brands, Eric Vissers en Walter van Loon deelden hun kennis op dit gebied. Duidelijk werd dat het onmogelijk is om het risico op een stofexplosie helemaal uit te sluiten. Het risico zo veel mogelijk inperken kan wel. Een goede risico-inventarisatie & -evaluatie vormt daarvoor de basis.
Wanneer een voetafdruk zichtbaar is, betekent dit dat er sprake is van Atex-zone 20, de meest kritische zone.
Wat levert het grootste risico op een stofexplosie in een voerfabriek?
“De grootste boosdoener is mechanische wrijving die een ontsteking veroorzaakt”, weet Gerard van Laar. Hij is inmiddels gepensioneerd, maar deelt zijn kennis die hij opdeed als consultant bij Inburex nog graag. De grootste kans op mechanische wrijving geven elevatoren, schroeven, kettingtransporteurs, de hamermolen, de pers of andere bewegende delen. Uit een Duitse studie die de ontstekingsbronnen van stofexplosies in de feed- en foodindustrie onderzocht tussen 1970 en 1995 bleek dat 35 procent van alle stofexplosies door mechanische wrijving wordt veroorzaakt.
Daarmee is het veruit de grootste oorzaak. Menselijke fouten die vonken of vuur veroorzaken komen op een tweede plek. “Bijvoorbeeld door lassen, snijden, roken of het lossen van installaties die niet schoon zijn”, vertelt Gerard. Daarnaast kunnen broei in silo’s en statische ontladingen een ontstekingsbron vormen. Statische ontladingen zijn vooral bij pneumatisch transport een gevaar, in combinatie met premixen, vitaminen en antioxidanten. “Die producten zijn erg explosiegevoelig.”
Hoe kun je zorgen dat er geen explosieve atmosfeer ontstaat in de hamermolen?
“Het is bijna onmogelijk om te voorkomen dat er explosieve mengsels ontstaan”, stelt Gerard. Vooral tijdens de opstart- en stopfase is de kans op een explosieve atmosfeer in de hamermolen groot: “De concentraties zijn dan optimaler voor het vormen van een explosieve atmosfeer.” Tijdens normaal bedrijf neemt het risico af, omdat de concentraties dan hoger en minder optimaal zijn. De grootste risico’s ontstaan door een mechanisch defect binnenin, te hoge temperaturen door bijvoorbeeld versleten hamers, vreemde voorwerpen die in de hamermolen komen of wrijving. Preventie is dus niet makkelijk, meent Gerard. “Wel kunnen risico’s zo veel mogelijk worden ingeperkt.”
Ten eerste door te zorgen dat er geen vreemde voorwerpen in de hamermolen komen. Dit kan met behulp van zeven, magneten en/of metaaldetectie. Een sensor voor vonkdetectie kan mogelijke ontstekingsbronnen in een vroeg stadium signaleren. “Belangrijk is dat deze niet in de molen zelf of te dicht op de uitloop van de hamermolen geplaatst wordt. Het alarm zal dan te vaak afgaan”, waarschuwt Gerard. Wel is het mogelijk de sensor in de uitlaat van de schroef of transporteur te plaatsen. Detectie op de lagers kan voorkomen dat er hete oppervlakten ontstaan door falende lagers.
‘Ik word altijd huiverig als fabrieken een poets- of corveeploeg hebben’
Hoe ver moet je gaan met het beveiligen?
Naast preventie is het belangrijk om protectiemaatregelen te nemen, mocht er een ontstekingsbron ontstaan. Drukontlasting zorgt ervoor dat een vlam veilig kan worden weggeleid. Niet bij alle installaties is het werken met breekplaten een oplossing. “Bijvoorbeeld bij een hamermolen is het werken met breekplaten niet mogelijk en ronduit gevaarlijk, aangezien de hamermolen in de fabriek staat. Een vlam of explosie kan dus niet veilig naar buiten worden weggeleid”, waarschuwt Gerard.
Vlamloze drukontlasting is wel mogelijk. Dit bestaat uit een explosiepaneel met een behuizing en daarin een passend vlamfilter. Bij een beginnende explosie opent het paneel, ontwijkt de druk en absorbeert het filter de hitte van de vlam, zodat die niet naar buiten treedt. Daarnaast kunnen explosiebarrières ervoor zorgen dat het vuur zich niet verder kan verplaatsen in het productieproces, bijvoorbeeld via kleppen. Een andere mogelijkheid is explosieonderdrukking: de vlam of brand wordt door middel van poeder zo snel mogelijk geblust.
Hoe zit het met het explosiegevaar door elevatoren?
“Tijdens normaal bedrijf zijn poeders bijna altijd explosiegevaarlijk, bij granen en granulaten hangt het af van het stofgehalte”, vertelt Gerard. 1 tot 2 procent stof is genoeg voor een explosie bij een elevator. Bij slip of scheeflopen van de band, bandbreuk, slechte aarding of vreemde voorwerpen die vast komen te zitten kunnen vonken, gloeiende deeltjes of hotspots een ontstekingsbron vormen. “Het grootste risico vormt smeulend of gloeiend product dat verder wordt getransporteerd, waardoor een brand of een explosie kan ontstaan.”
Explosieve mengsels in een elevator zijn te voorkomen door onder andere: een lage transportsnelheid (minder dan 1 meter per seconde), gebruik van plastic bakjes, scheefloopdetectie, een antistatische en brandvertragende band en aarding van de metalen onderdelen.
“Toch blijft het lastig om een ontsteking te voorkomen”, meent Gerard. Daarom zijn ook maatregelen nodig die de effecten van een eventuele ontsteking beperken, zoals: breekplaten, explosieonderdrukking en explosiebarrières in de toe- en afvoer en afzuigleidingen.
Vormen silo’s ook een gevaar?
“Broei is een risico in silo’s, maar komt niet vaak voor”, aldus Gerard. De meeste explosies in silo’s vonden de laatste jaren plaats door glij-ontlading. “Het aarden van de geleiders is daarom belangrijk.” Daarnaast is het belangrijk de installatie schoon te houden: zo worden secundaire branden en explosies voorkomen. Bij pneumatisch transport of valtransport is het belangrijk om alleen slangen en flexibels te gebruiken met een interne weerstand naar de aarde van minder dan 108 Ohm.
Hoe werkt vonkdetectie?
Een explosie is te voorkomen door preventie (zorgen dat er geen brand ontstaat) en protectie (de brand, vonk of vlam snel detecteren en blussen). Sander Brands van VDL Industrial Products legt uit hoe hun Firefly-vonkdetector werkt, die een mogelijke ontstekingsbron snel kan detecteren. Sander: “Deze detector kan elke gevaarlijke ontstekingsbron detecteren, in tegenstelling tot andere detectiesystemen die vaak een vonk pas kunnen detecteren als deze licht uitstraalt en dus meer dan 700 °C is”, legt hij uit.
Een stofwolk van graanstof heeft echter een ontstekingstemperatuur van 430 °C en een stoflaag zelfs al van 230 °C. Door bijvoorbeeld de hamermolenuitloop, persuitloop, koelerinlaat, zeefinlaat, elevator in- en uitlaat, filterinlaat en silo-inlaat te voorzien van vonkdetectie, kan een mogelijke ontstekingsbron worden gestopt. Een snelsluitschuif voorkomt dat de vonk verder het proces in gaat. “Ook is een combinatie mogelijk met een blussysteem dat bij één of meerdere vonkdetecties met behulp van waterspray of -mist de ontstekingsbron binnen enkele tienden van een seconde blust.”
Voor de montage van manchetten zijn er veel verschillende opties. Een goede montage kan (secundaire) explosies helpen voorkomen.
Welke rol speelt luchtmanagement?
Stof die uit apparatuur lekt en een stoflaag vormt, kan zorgen voor secundaire explosies. “Wanneer er stof op de grond ligt, betekent dit dat er sprake is van Atex-zone 20, de meest kritische zone”, waarschuwt Eric Vissers van Feed Design lab. “Ik word altijd huiverig als fabrieken een poets- of corveeploeg hebben, want dat betekent dat er te veel stof rond dwarrelt.”
Vooral kettingtransporteurs en elevatoren zijn berucht om de hoeveelheid stof die ze de lucht in kunnen brengen. Goede afzuiging, filters en onderdruk zijn belangrijk. “Oftewel: een goede luchthuishouding.” Ten eerste is het belangrijk dat de afzuiging, filterkasten en/of cyclonen goed op orde zijn; ze separeren het stof van het product en zorgen dat er geen stof in de fabriek terechtkomt. Schone filters zijn hierbij belangrijk. “Hoe vuiler het filter, hoe lastiger er lucht doorheen komt, hoe meer energie je verbruikt en hoe warmer het product wordt”, aldus Eric. Het product in het filter kan bij te veel warmte een smeulnest vormen dat zich ontwikkelt tot een brand.
Daarnaast is het belangrijk dat er vooral bij transporteurs sprake is van onderdruk, zodat het stof niet door de kieren naar buiten komt. De druk in transporteurs is volgens Eric makkelijk te meten met behulp van een Pitot-buis. Ook bij bijvoorbeeld de hamermolen is een goede luchthuishouding belangrijk: het verhoogt de capaciteit, maar voorkomt ook versmering. Versmering is een mogelijke ontstekingsbron; het vermalen product gaat niet door de zeef en er ontstaat een plakkerige massa die door de draaiende molen wordt opgewarmd, wat uiteindelijk kan leiden tot smeulbrandjes.
Hoe kan goede montage van manchetten zorgen voor minder stof in de fabriek?
Goede montage van manchetten kan (secundaire) explosies helpen voorkomen. Dit voorkomt namelijk dat er stof neerdwarrelt in de fabriek. Vandaar dat Walter van Loon van Euro Manchetten & Compensatoren het belang van een goede montage van manchetten wil benadrukken. Voor de montage van manchetten zijn er veel verschillende opties, laat Walter zien. Simpele klembanden, tie-wraps, rubber en ducttape zijn opties die Walter allemaal langs ziet komen.
Ze zorgen over het algemeen voor (veel) lekkage van stof uit flexibele verbindingen. “Daarom is het belangrijk dat de juiste manchet wordt gekozen, op basis van: de afmetingen van de aansluiting, de lengtemaat van de manchet, de bewegingen die de manchet gaat maken, het soort machine, het product dat er doorheen gaat en hoe er wordt gereinigd”, aldus Walter. Mogelijke opties zijn klembanden, geïntegreerde flenzen, montageflenzen en snelkoppelsystemen.
Daarnaast is de lengte van de manchet belangrijk: wanneer deze te lang of te kort is zal de manchet snel slijten of scheuren. Maatwerk is dus belangrijk. “Wij zijn de kleermakers van de industrie.”
De Firefly-vonkdetector kan elke gevaarlijke ontstekingsbron detecteren.










