Een langdurige stroomstoring, cyberaanval of logistieke ontwrichting raakt direct de diervoedersector. Bedrijven en burgers worden daarom opgeroepen weerbaar te zijn. Bedrijven in de keten kunnen zich daar deels op voorbereiden, maar alle risico’s voorkomen is onmogelijk.

Een paar jaar geleden was het nog ondenkbaar dat er langere tijd geen basisvoorzieningen als elektriciteit of internet zijn. Of erger, dat infrastructuur voor langere tijd onbruikbaar is.

Een paar jaar geleden was het nog ondenkbaar dat er langere tijd geen basisvoorzieningen als elektriciteit of internet zouden zijn. Of erger, dat infrastructuur voor langere tijd onbruikbaar is of door een mobilisatie medewerkers niet meer beschikbaar zijn. Het is door de internationaal toegenomen spanningen echter de realiteit, waarbij bijna dagelijks over mogelijke bedreigingen wordt gesproken. Dat varieert van cyberaanvallen op energiecentrales tot een daadwerkelijke oorlogssituatie. Niet voor niets riep de overheid twee jaar geleden burgers op om voorbereid te zijn op een crisissituatie voor minimaal 72 uur, waarbij niet alle basisvoorzieningen beschikbaar zijn.

‘We hebben noodplannen, maar bij mega-crises moeten er wel keuzes worden gemaakt’

Een aanjager voor bewustzijn in de agrarische sector is het ministerie van LVVN. Dat onderzoekt nog welke bedrijven en processen in de voedselketen onmisbaar zijn. Deze worden dan mogelijk opgenomen in de Nederlandse vitale infrastructuur. Daarnaast brengt LVVN handelingsperspectieven in kaart bij acute uitval van importstromen en voedselschaarste, doet het onderzoek naar (risicovolle) strategische afhankelijkheden en werkt het aan een landelijk crisisplan voedselzekerheid.

Het bedrijfsleven speelt een belangrijke rol in het waarborgen van de continuïteit en leveringszekerheid van voedsel. Ook de rol van diervoeding wordt volgens een woordvoerder meegenomen als onderdeel van dit vraagstuk. Vanuit die belangrijke rol spreken het ministerie, bedrijfsleven en de sector elkaar regelmatig, waaronder met LTO en Nevedi.

Actief voorbereiden

Sprekende vanuit de diervoedersector merkt Nevedi-directeur Erwin Wunnekink dat het bewustzijn flink is toegenomen. Daarbij noemt hij het essentieel dat bedrijven niet alleen reageren op calamiteiten, maar zich er actief op voorbereiden. “Het begint bij de bedrijven zelf: scenario’s doordenken, noodplannen opstellen en testen.” Besef van urgentie is daarbij belangrijk: “Iedere ketenschakel moet weten wat zijn verantwoordelijkheid is. We hebben noodplannen, maar bij mega-crises moeten keuzes worden gemaakt. Het doel is voorkomen dat de keten stilvalt en dieren in gevaar komen.”

Daarbij maakt hij wel een nuancering die sterk afhankelijk is van de ontstane situatie: hoe groter de crisis of hoe langer die duurt, hoe minder belangrijk de details. “Een tijdje een bepaald aminozuur en daardoor wat groei missen, is dan niet meer zo belangrijk. Het gaat erom dat de dieren in leven worden gehouden.”

Eerste dagen crisis

Nevedi ondersteunt haar leden waar mogelijk en heeft daarvoor lijntjes met het ministerie van LVVN lopen. De focus ligt op de eerste drie dagen van een crisis waarbij de communicatie kan platliggen en de energievoorziening kan uitvallen. Het effect op primaire processen, zoals productie en logistiek, moet dan beheersbaar blijven.

Wunnekink benadrukt dat de diervoedersector al eigen crisis-draaiboeken heeft, met name als er dierziektes uitbreken. Als voerbedrijven in bepaalde regio’s niet kunnen leveren, vangen andere bedrijven dat op. “Daar komen we een heel eind mee. Misschien krijgt niet iedereen exact hetzelfde voer, maar alle dieren kunnen gevoerd worden.” Hij ziet dat als een stevige basis, die de sector de komende tijd verder aanvult.

Vanzelfsprekend is dit niet toereikend bij een crisis die het hele land voor een langere tijd platlegt. Wunnekink is daar nuchter over. “Je moet ook denken in kans maal impact.” Ofwel: hoe groot is de kans daadwerkelijk dat het hele land een lange tijd niet functioneert, en wat mogen maatregelen om daarop in te spelen kosten? Dat vraagt volgens hem een serieuze, maar nuchtere afweging.

Risicogebieden

De sector kijkt ook naar geopolitieke risico’s, zoals de afhankelijkheid van grondstoffen uit specifieke landen. Sinds de oorlog in Oekraïne zijn bedrijven actiever in het vinden van alternatieve sourcing en het identificeren van risicogebieden. Voor de diervoedersector is dat bijvoorbeeld van toepassing op de afhankelijkheid van bepaalde toevoegingen zoals aminozuren of vitamines vanuit China. De productie van dit soort grondstoffen is de afgelopen decennia haast verdwenen uit Europa en is niet zomaar terug.

Maar ook basisgrondstoffen kunnen wegvallen. Stel dat er geen soja meer kan worden aangevoerd van buiten Europa, dan moet de eiwitvoorziening van eigen Europese bodem komen. Dat is nog een hele uitdaging, maar goed om over na te denken. Wunnekink geeft aan dat dit niet alleen de diervoederbedrijven aangaat, maar dat de hele keten zijn verantwoordelijkheid moet nemen. Dus ook veehouders die moeten nadenken over hun voorraden en continuïteit van toelevering.

Steeds vaker zijn er try-runs en simulaties om de robuustheid van processen te testen. Een aantal diervoederbedrijven in de sector is actief met cybersecurity en crisismanagement. Nevedi organiseert binnenkort een webinar om leden verder te ondersteunen.

Kroonjuwelen

Een concrete aanpak voor bedrijven is te lezen in de ‘Handreiking weerbaarheid’ die VNO-NCW en MKB-Nederland in februari publiceerden. Nevedi gaat als lid van VNO-NCW en MKB-Nederland nog bekijken wat de handreiking toevoegt voor de branche en bedrijven.

Centraal in de handreiking (zie kader) staat het in kaart brengen van de ‘kroonjuwelen’ van een bedrijf: de mensen, processen, ketens en middelen die cruciaal zijn voor continuïteit. Ondernemers worden gestimuleerd om na te denken over wat absoluut moet blijven functioneren om het bedrijf overeind te houden. Dat kan leiden tot keuzes rond voorraad, alternatieve leveranciers of noodprocessen. Volgens Sabine Gielens, strategisch beleidsadviseur veiligheid bij VNO-NCW en MKB-Nederland, is de handreiking over economische weerbaarheid bewust breed opgezet. “We konden gezien onze achterban geen sectorspecifieke blauwdruk maken die iedereen direct kan toepassen. Wel halen we nu bij onze leden op of en waar behoefte ligt aan extra tools of ondersteuning.

In geval van een langdurige crisis kan de voervoorziening op bedrijven in het geding komen. Met noodmaatregelen is vaak nog wel voer te krijgen, maar mogelijk niet helemaal het voer zoals gewend.

‘Beschik je over scenario’s, dan helpt dat enorm bij een calamiteit’

Als die er is, kunnen we daarop doorpakken.” De handreiking sluit aan op de weerbaarheidsopgave die de overheid in 2024 publiceerde. Daarin zet de overheid in op versterking van de militaire paraatheid en de economische en maatschappelijke weerbaarheid van Nederland. Vanuit de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) kwam vervolgens de oproep aan het bedrijfsleven om zich voor te bereiden op hybride en militaire dreigingen. Daarbij zijn drie scenario’s uitgewerkt: verstoringen in telecom, energie en een artikel 5-scenario binnen de NAVO.

Ketensamenwerking

Volgens Gielens is Nederland traditioneel sterk gericht op efficiëntie, met just-in-time-leveringen en minimale voorraden. “Dat werkt goed in stabiele tijden, maar bij langdurige verstoringen kan het juist een zwakte zijn.” Daar komt bij dat Nederland sterk gedigitaliseerd is. Uitval van stroom of telecom heeft dan hele grote gevolgen.

Een belangrijk speerpunt in de handreiking is ook ketensamenwerking. Het besef dat bedrijven sterk van elkaar afhankelijk zijn groeit, maar mag volgens Gielens nog concreter worden. “Daarom organiseren we op dit thema ‘ronde tafels’, om bedrijven op weg te helpen bij ketensamenwerking en daarmee weerbare ketens.” Bijeenkomsten zijn een eerste stap, met als doel gezamenlijke crisisplannen, betere afstemming en meer onderlinge ondersteuning. Daarbij speelt ook het thema reservisten, dat impact kan hebben op kritieke personeelsbezetting en vraagt om goede afspraken binnen bedrijven.

Try-runs en simulaties worden steeds vaker uitgevoerd om de robuustheid van processen te testen. Een aantal diervoederbedrijven in de sector is actief met cybersecurity en crisismanagement.

Mkb-bedrijven

Een groot risico is dat niet-vitale schakels worden onderschat. “Zelfs vitale sectoren zijn afhankelijk van mkb-bedrijven. Als die niet voorbereid zijn, kan het hele systeem vastlopen.” Daarom richt de oproep zich op het brede bedrijfsleven: help elkaar, deel kennis en maak waar mogelijk afspraken, bijvoorbeeld over voorraden of noodscenario’s. Grote bedrijven kunnen daarin kleinere partners ondersteunen. Interessant noemt ze de optie dat bedrijven op hetzelfde bedrijventerrein samen optrekken, bijvoorbeeld rond noodstroom en de energievoorziening.

Gielens hoopt dat ook sectoren zoals de diervoederindustrie hiermee actief aan de slag gaan, onder meer via Nevedi. Ze benadrukt dat veel Europese anden werken aan vergelijkbare vraagstukken. Door kennis uit te wisselen, hoeft niet iedereen opnieuw het wiel uit te vinden.

‘Grootste zorg is een landelijke, langdurige stroomuitval’

Het onderwerp weerbaarheid is over algemeen wel geland in de diervoedersector. Een aantal bevraagde bedrijven geeft aan ermee bezig te zijn.

Zo neemt ABZ Diervoeding het thema weerbaarheid zeer serieus, aldus directeur Marcel Roordink. “Wij zijn wel afhankelijk van de weerbaarheid van de overheid.” Recent pakte het ministerie van LVVN dit onderwerp op. Roordink is benieuwd naar wat dat concreet oplevert voor de sector.

ABZ deed de afgelopen tijd vooral ervaring op met kortdurende calamiteiten rond stroomuitval door middel van noodaggregaten en spreiding van de ICT-infrastructuur over verschillende fabrieken. “We hebben ervaring met het laten draaien van een fabriek op een noodstroomvoorziening. Als dit vooraf gepland wordt, kan hiervoor voldoende capaciteit ingehuurd worden. Technisch is dit mogelijk.”

Een onzekerheid is of er bij grootschalige stroomuitval een prioritering komt in de uitgifte van aggregaten. “Als wij dan voorrang krijgen omdat we onderdeel zijn van de voedselketen, is dat voor ons een prima tijdelijke oplossing.” Ook zijn afspraken gemaakt met collega-bedrijven.

Voor langere periodes van schaarste aan grondstoffen of premixen is de interne nutritionele kennis een belangrijke buffer. “Onze ervaring in de biologische sector helpt ons goed, omdat de beschikbare grondstoffen daar sowieso beperkter zijn.”

Silobeheer

Klanten worden actief betrokken. “We besteden regelmatig silobeheer aan de orde bij onze afnemers. Voldoende opslag en voldoende mogelijkheid om silo’s leeg te voeren en goed te reinigen, zijn daarbij een pré. Er zijn al veel varkens- en pluimveehouders die altijd hun dieren vanuit meerdere silo’s voeren per voersoort. Ook is er meer aandacht dan voorheen om altijd een aantal dagen te kunnen overbruggen.”

Volgens Roordink blijft de grootste zorg een landelijke, langdurige stroomuitval. Het advies aan collega’s is helder: ga het gesprek aan, werk scenario’s uit en bereid je voor op calamiteiten. “Beschik je over scenario’s, dan helpt dat enorm als een calamiteit ontstaat.”

Aan de slag met verhogen weerbaarheid

De Handreiking weerbaarheid van VNO-NCW en MKB-Nederland werkt met een vaste structuur die ondernemers helpt om risico’s systematisch aan te pakken.

• Het identificeren van de ‘kroonjuwelen’ staat centraal: de mensen, processen, ketens en middelen die onmisbaar zijn voor continuïteit. Door scherp te benoemen welke activiteiten absoluut moeten blijven draaien, zoals productie, levering, betalingen of IT-systemen, ontstaat inzicht in waar kwetsbaarheden zitten.

• Concrete voorzorgsmaatregelen zoals extra voorraden van cruciale grondstoffen, alternatieve leveranciers, noodstroomvoorzieningen, handmatige werkprocessen en extra beveiliging van data en installaties. Het uitgangspunt is: wat kan nu worden geregeld om stilstand straks te voorkomen of te verkorten?

• Voorbereiding vastleggen in een praktisch nood- en herstelplan. Bedrijven worden aangemoedigd om duidelijke besluitlijnen, communicatieafspraken, alternatieve betaalmethoden en herstelprocedures op papier te zetten in een zogenoemd ‘handboek voor in nood’. Regelmatig testen en oefenen is essentieel, zodat medewerkers niet pas tijdens een crisis moeten uitzoeken wat te doen.

• Hoe handelen wanneer het daadwerkelijk misgaat. Veiligheid van personeel en omgeving staat altijd voorop, gevolgd door het veiligstellen van communicatie, kritische processen en voorraden. De handreiking benadrukt dat improvisatie onvermijdelijk is, maar dat vooraf gemaakte afspraken chaos en vertraging sterk beperken.

• Herstel en leren. Eerst wordt de bedrijfsvoering gecontroleerd opgestart, daarna volledig genormaliseerd. Evaluatie met personeel en ketenpartners moet leiden tot verbeteringen in het noodplan en structureel sterkere bedrijfsprocessen.

Deel dit artikel

René Stevens