Voor de diervoederindustrie zijn een handvol optimalisatieprogramma’s op de markt (zie kader op pagina 25). Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen software voor de voerfabriek om recepturen voor diervoeders samen te stellen, en programma’s voor rantsoenberekening bij vooral melkvee en geiten. Programma’s voor mengvoeroptimalisatie of een vereenvoudigde versie worden ook toegepast voor het maken van rantsoenen met bijproducten op varkensbedrijven.
Optimalisatieprogramma’s maakten de afgelopen jaren ontwikkelingen door, zowel op het gebied van functionaliteit als technische vernieuwingen. In het algemeen wordt software steeds meer geïntegreerd en onderdeel van een platform waarin verschillende datastromen samenkomen. Nieuwe eisen rondom etikettering hebben impact, naast meer gegevens voor milieukengetallen zoals de CO2-footprint. In België loopt de wetgeving wat dat betreft voor op die van Nederland. In Nederland hebben bedrijven in de rundveehouderij dan weer te maken met gegevens voor de Kringloopwijzer.
Bij Bestmix Software ligt een recente ontwikkeling in de overgang naar de cloud. Volgens Lenny Dauw, verantwoordelijk voor Bestmix binnen het bedrijf, draait de nieuwste versie volledig in de cloud. Daardoor kunnen gebruikers met één centrale database werken. “Dat maakt samenwerking eenvoudiger en zorgt ervoor dat updates en databeheer centraal plaatsvinden.” Voor veel bedrijven betekent dit ook dat adviseurs en voerfabrieken met dezelfde gegevens werken, zodat rantsoenen en voeders beter op elkaar kunnen worden afgestemd.
Naast de technische infrastructuur speelt de kwaliteit van data een steeds grotere rol. In Bestmix worden analyseresultaten van laboratoria automatisch verzameld in een centrale database. Daardoor blijft de grondstoffenmatrix actueler. “Vroeger stonden analyses vaak verspreid in Excel-bestanden of pdf-rapporten. Door die data automatisch te verzamelen en te verwerken, wordt de formulatie nauwkeuriger.”
Data ontsluiten
Bij VoerExpert van Rovecom zijn de modules uitgebreid met een applicatie die gebruikmaakt van datasensoren uit de stal, van melkrobots en van laboratoriumanalyses. “Via koppelingen met andere systemen kunnen adviseurs rantsoenen onderbouwen met actuele bedrijfsdata en zo beter sturen op diergezondheid, prestaties en kostprijs”, aldus senior sales consultant Jo Duijsings.
Optimalisatieprogramma’s maakten de afgelopen jaren ontwikkelingen door op het gebied van functionaliteit en technische vernieuwingen.
Gebruiksvriendelijk
AgroVision werkt aan een zogenaamde dataexchange center. Daarmee kunnen labuitslagen, MPR-data en koppelingen met de software op mengvoerfabrieken gestandaardiseerd worden uitgewisseld. Ook het nieuwe optimalisatieprogramma Formulation blijft van deze data gebruikmaken om zoveel mogelijk te automatiseren. Volgens teamlead sales Benelux Marjan Schaftenaar maakt het platform Dairy Analytics het al mogelijk sensordata en robotdata per koe te analyseren. “Adviseurs kunnen daardoor betere beslissingen nemen, zonder elk type robot of melkstal afzonderlijk te hoeven kennen.” Flexibiliteit is belangrijk, zeker voor de groep ‘top users’ benadrukt ze. “Voor de rest moet het gebruiksvriendelijk zijn en blijven.”
Ook Micromix van Koerhuis Automatisering richt zich sterk op koppelingen en automatisering van processen. Volgens software-ingenieur Niek Aasman ligt de nadruk daarbij op flexibiliteit en maatwerk. Daarmee wil het bedrijf zich onderscheiden van andere partijen op de markt. “Met onze software is meer finetuning mogelijk en dat maakt het flexibeler voor de gebruiker.”
‘Je rekent met actuele waarden in plaats van met gemiddelden’
Realtime formuleren
Een ontwikkeling waar men al langer over praat, is zogenaamde in-line formulatie. Daarbij wordt de kwaliteit van grondstoffen tijdens het productieproces gemeten en kan de formulatie direct worden aangepast. Het ontbreekt volgens de experts vooral aan praktische implementatie in voerfabrieken. Naarmate analyses, sensoren en procesmetingen makkelijker worden gekoppeld, neemt de nauwkeurigheid van formulaties verder toe. Of en wanneer in-line-metingen daadwerkelijk standaard worden, is nog koffiedik kijken.
Bestmix biedt een tussenstap, waarbij voor een aantal voeders (met name bij aqua en poedermelk) een recept vlak voor productie wordt berekend op basis van de actuele analyse van een specifieke batch grondstoffen. Dauw: “Je rekent dan niet meer met gemiddelde waarden, maar met de werkelijke gehalten van dat moment.”
Een ontwikkeling waar al langer over wordt gesproken, is zogenaamde in-line formulatie. Daarbij wordt de kwaliteit van grondstoffen tijdens het productieproces gemeten en kan de formulatie direct worden aangepast.
AI nog in beginfase
Binnen optimalisatieprogramma’s krijgt kunstmatige intelligentie een grotere rol, maar het gebruik ervan staat nog in de kinderschoenen. AI vervangt de nutritionist of adviseur voorlopig niet. De kracht zit vooral in het ondersteunen van expertise en het sneller analyseren van grote hoeveelheden data. Bij Micromix wordt AI primair ingezet als ondersteuning bij het eigen softwareontwikkelingsproces. Aasman van Koerhuis Automatisering: “Het gebruik van AI binnen de software zien we vooral als kans bij administratieve pakketten, waar repetitieve taken geautomatiseerd kunnen worden.
Bij optimalisatieprogramma’s is dat minder aan de orde, al zien we wel mogelijkheden om fouten sneller en beter te signaleren.” Een toepassing waar het bedrijf aan werkt, betreft het inzichtelijk maken van grondstofprijzen: “Wat kan het recept over drie of negen maanden gaan kosten, en welke grondstoffen kan ik het beste aankopen?”
Door het combineren van sensordata, robotdata en rantsoenberekeningen zijn straks scenario’s door te rekenen, bijvoorbeeld wat een verandering in krachtvoer doet met melkproductie of gedrag.
Rantsoenscenario’s
Ook bij Bestmix wordt gewerkt aan AI-toepassingen. Een voorbeeld is een formulatie-assistent die nutritionisten helpt bij het opstellen van een eerste recept. De gebruiker geeft randvoorwaarden in, zoals diersoort, leeftijd en nutritionele eisen, waarna het systeem een eerste voorstel genereert dat vervolgens handmatig kan worden verfijnd. Een andere toepassing richt zich op het benutten van bestaande recepten. In veel bedrijven staan duizenden formulaties opgeslagen in een database. AI kan helpen om automatisch vergelijkbare recepten te vinden wanneer een nieuwe vraag van een klant binnenkomt.
Duijsings van Rovecom voorziet dat AI-modellen in de toekomst mogelijk verschillende rantsoenscenario’s genereren en de effecten op productie en gezondheid voorspellen. “Maar het moet wel begrijpelijk blijven voor de adviseur. Als het een black box wordt, wordt het lastig om mensen mee te krijgen.”
AgroVision ziet AI vooral als een volgende stap bovenop goed georganiseerde data. Schaftenaar benadrukt dat betrouwbare data de basis vormen voor verdere ontwikkelingen. “Door sensordata, robotdata en rantsoenberekeningen te combineren, kun je straks scenario’s doorrekenen, bijvoorbeeld wat een verandering in krachtvoer doet met melkproductie of gedrag.”
Meer mogelijkheden
Ondanks de uitgebreide functionaliteit zien bedrijven dat niet altijd alle mogelijkheden worden benut. Duijsings van VoerExpert merkt dat gebruikers vaak vooral kijken naar standaardfuncties. “Er is meer data beschikbaar. Denk daarbij aan het inzichtelijk hebben van de kostprijs van het rantsoen, of rantsoenen vergelijken met de parameters die je instelt.”
Bij AgroVision zijn het vooral topgebruikers die intensief werken met de uitgebreide functies om bijvoorbeeld rekenregels aan te passen. Ook voor andere gebruikers liggen daar meer mogelijkheden dan nu vaak wordt benut, aldus Schaftenaar. Aasman van Koerhuis ziet dat repeterende invoer en handmatige aanpassingen nog veel tijd kosten. “Vaak worden processen uitgevoerd zoals altijd, terwijl automatisering veel kan versnellen.” Daar verwacht hij mogelijkheden tot verbetering.
Hij ziet verder dat gebruikers elk op hun eigen manier met programma’s werken. Het bedrijf organiseert regelmatig showdagen en praktijklessen voor gebruikers om nieuwe functies te ontdekken. Voor alle programma’s geldt: de mens is eerder de beperkende factor bij het benutten van alle mogelijkheden dan de software.
Lineair programmeringsmodel (LP) is de motor
Optimalisatieprogramma’s gebruiken wiskundige modellen om een rantsoen samen te stellen dat zowel voldoet aan de nutritionele als economische eisen. De kern van deze programma’s is een lineair programmeringsmodel (LP). In zo’n model zijn de hoeveelheden van alle beschikbare grondstoffen de variabelen die de software kan aanpassen, met daarbij de nutritionele randvoorwaarden per voersoort.
De optimale oplossing wordt berekend met behulp van de simplexmethode, een algoritme dat binnen de gestelde randvoorwaarden stapsgewijs naar steeds betere oplossingen zoekt. Het algoritme begint bij een hoekpunt van het zogenaamde feasible region (de ruimte van alle toegestane oplossingen) en verschuift stapsgewijs naar aangrenzende hoekpunten die een betere waarde van de doelfunctie opleveren. Dit proces gaat door totdat er geen hoekpunt meer is dat de doelfunctie verder verbetert. Zo vindt de software efficiënt de mix die de kosten minimaliseert, terwijl alle nutritionele en praktische vereisten behouden blijven.
Meerdere systemen op de markt
Voor het segment mengvoeroptimalisatie is Bestmix van Bestmix Software in de Benelux één van de meest gebruikte systemen. Daarnaast zijn Micromix van Koerhuis Automatisering en WinOpti van AgroVision bekende programma’s. Ook Libra en Optisam worden gebruikt.
Voor het maken van rundveerantsoenen zijn onder meer Bestmix, VoerExpert van Rovecom, RBS van Koerhuis en OptiVoer van AgroVision beschikbaar. Agrovision werkt overigens aan een nieuw platform, Formulation, dat op termijn OptiVoer vervangt.













