Darmgezondheid is het resultaat van een samenspel van genetica, biosecurity, klimaat, huisvesting, management en voeding.

Een goede darmgezondheid is de basis voor optimale resultaten en het welbevinden van de dieren in de stal. Het krijgt daarom terecht al jarenlang veel aandacht, ook vanuit de diervoederindustrie. Er is de afgelopen decennia veel kennis opgebouwd waardoor de prestaties ondanks minder inzetbare geneesmiddelen op peil bleven of verder konden verbeteren. Tegelijkertijd zijn veel bekende darmproblemen nog niet verdwenen.

Zo worden bij de sectiezaal van GD veel dieren met bekende darmaandoeningen binnengebracht. ”Dat is nog niet veel anders dan tien, twintig jaar geleden”, zegt varkensdierenarts Bas Engel. Problemen als proliferatieve darmontsteking (PIA) bij vleesvarkens, maagbloedingen en maagzweren blijven regelmatig voorkomen. Ook maag- en levertorsies bij zeugen zijn nog altijd een aandachtspunt. Voer en voeding spelen daarbij een belangrijke rol.

Dat betekent volgens Engel niet dat er niets gebeurt. “De sector is beter geworden in het begrijpen en beheersen van die problemen.” Volgens hem wordt soms te veel gekeken naar de kleine groep dieren waarbij het misgaat. “Bij 90 tot 95 procent van de biggen gaat het gewoon goed. Onze aandacht gaat vanzelf uit naar de paar procent die problemen geeft.”

Niet alles op te lossen

Op het gebied van voer en voeding ziet Engel dat voerproducenten over veel meer kennis beschikken dan vroeger. “Tegelijkertijd blijft het zoeken naar het optimale evenwicht tussen technische prestaties, diergezondheid en kostprijs.” Dat niet alles met voer is op te lossen, komt omdat veel darmproblemen niet één oorzaak hebben. Aspecten als maalfijnheid, voerschema’s, maar ook genetica, stalklimaat en gezondheidsstatus grijpen allemaal op elkaar in. Voeding is dus een belangrijke knop om aan te draaien, maar nooit de enige.

Ook rondom het spenen van biggen is het beeld genuanceerd. Problemen met E. coli en streptokokken behoren nog steeds tot de dagelijkse praktijk. Opvallend is echter dat deze resultaten worden behaald terwijl belangrijke hulpmiddelen als zinkoxide, colistine en veel routinematig antibioticagebruik sterk zijn gereduceerd. “Dat laat zien dat de sector erin is geslaagd de uitval grotendeels op peil te houden met beter management en gerichtere voeding.”

‘Lastig is nog de vertaling naar een voerschema of managementaanpak’

Ook in de pluimveehouderij is darmgezondheid al jarenlang een belangrijk thema. Toch is de manier waarop ernaar wordt gekeken veranderd, vertelt GD-pluimveedierenarts Christiaan ter Veen. Waar vroeger vooral werd gezocht naar de veroorzaker van een darminfectie, wordt de darm nu gezien als een complex ecosysteem waarin darmwand, microbiota, voeding, immuniteit en ziekteverwekkers voortdurend met elkaar in balans moeten blijven. “De grootste vooruitgang is geboekt met het begrijpen van deze interacties en het ontwikkelen van voedingsstrategieën die de darm ondersteunen.”

Dat heeft volgens hem ook resultaat opgeleverd. Vijftien jaar geleden veroorzaakte chronische enteritis bij leghennen soms grote economische schade, mede doordat de omschakeling van kooihuisvesting naar grondstallen nieuwe uitdagingen met zich meebracht. Door verbeteringen in management, voerkwaliteit en het sneller herkennen van problemen komen ernstige probleemkoppels tegenwoordig veel minder voor.

Nieuwe uitdagingen

Net als bij de varkens kent de pluimveehouderij lastige aandoeningen die niet verdwijnen. Coccidiose behoort nog altijd tot de belangrijkste darmaandoeningen. De parasiet komt op vrijwel ieder bedrijf voor en volledig uitroeien is niet mogelijk. Vaccinatie, anticoccidiosemiddelen en hygiënemaatregelen helpen de infectiedruk te beheersen, maar vragen voortdurend om aanpassing. Resistentieontwikkeling maakt dat het steeds zoeken blijft naar de juiste strategie.

Daarnaast blijft Clostridium perfringens een belangrijke opportunistische bacterie. Zodra de darm door bijvoorbeeld coccidiose, stress of mycotoxinen onder druk staat, kan deze bacterie snel uitgroeien en leiden tot verminderde darmfunctie en in ernstige gevallen zelfs sterfte. Juist daarom is ook in de pluimveehouderij de kwaliteit van het voer steeds belangrijker geworden. Beter verteerbare grondstoffen, enzymen en een nauwkeuriger aminozuurvoorziening hebben de darmgezondheid de afgelopen jaren aantoonbaar ondersteund.

Nieuwe uitdagingen dienen zich ondertussen aan. Zo ziet Ter Veen dat worm- en brachyspira-infecties, vooral bij leghennen met uitloop, weer vaker problemen veroorzaken. Ook het langer aanhouden van leghennen vraagt om een darm die veel langer gezond en functioneel blijft dan vroeger het geval was.

Kennis over het microbioom

Universele oplossingen voor het verbeteren van de darmgezondheid bestaan niet. Wel neemt de kennis toe, wat op termijn voordelen kan bieden. Een belangrijke ontwikkeling van de laatste jaren is kennis van het microbioom; de bacteriën, virussen, schimmels en andere bewoners van de darm. “Tien tot twaalf jaar geleden kwam kennis over het microbioom pas om de hoek kijken. Inmiddels kunnen we steeds meer organismen identificeren en zien welke functies ze vervullen.”

Dat zegt Dirkjan Schokker, senior scientist Animal Health and Gut Function bij Wageningen Bioveterinary Research. Hij zegt dat

‘logaritmisch’ meer bekend is dan vijftien jaar geleden. “Maar we zijn er helaas niet geheel in geslaagd dit te vertalen naar de praktijk.”

Dat is volgens Schokker ook precies de uitdaging. “We weten nog niet altijd hoe we het systeem gericht kunnen sturen.” Daarbij wordt niet alleen gekeken naar de bacteriën zelf, maar ook naar metabolieten: de stoffen die door bacteriën worden geproduceerd en mogelijk invloed hebben op gezondheid, groei en weerstand.

Het microbioom blijkt daarbij veel complexer dan eerder gedacht. “Het is een ecosysteem met duizenden organismen die allemaal met elkaar bezig zijn.” De darm is immers geen simpele buis waar je iets instopt en waar vervolgens één reactie uitkomt; er wordt tegengehouden en toegelaten, terwijl al die micro-organismen onderling ook voortdurend op elkaar inwerken.

Het microbioom van jonge dieren wordt gevormd direct als een dier geboren wordt of uit een ei komt. Het is dan ook te beïnvloeden.

Positief beïnvloeden

Voor de veehouders en de diervoederindustrie zijn er verschillende producten beschikbaar die het microbioom positief moeten beïnvloeden. Deze kunnen volgens Schokker werken, maar die zekerheid is niet te geven. “We zien dat een product niet altijd hetzelfde effect heeft.” Volgens de senior scientist betekent dat niet dat bijvoorbeeld prebiotica, probiotica of postbiotica geen waarde hebben.

“Maar een resultaat onder bepaalde omstandigheden betekent niet automatisch dat je overal hetzelfde resultaat krijgt.” En omstandigheden is een breed begrip in deze, want ieder bedrijf, seizoen of dier is anders. Bekend is dat de periode rondom de geboorte cruciaal is voor de opbouw van het microbioom, en dus ook de mate waarin dieren op middelen reageren.

Binnen grote onderzoeksprogramma’s wordt daarom gewerkt aan een beter begrip van wanneer en hoe het microbioom effectief beïnvloed kan worden. Daarbij wordt ook kennis vanuit de humane sector benut. Nieuwe technieken zoals kunstmatige intelligentie kunnen helpen om patronen daarin te ontdekken. “Maar de kwaliteit van de data en de juiste informatie bepalen wat je eruit kunt halen.”

Kritische momenten

Voor voerbedrijven liggen kansen op momenten waarop het microbioom kwetsbaar is. “Bij jonge dieren zit veel potentie. Rond kritische momenten, zoals spenen of voertransities, raakt de darm makkelijker uit balans.” Eén van de ideeën is om dieren vroeg in het leven te ondersteunen met specifieke bacteriecombinaties, waar ze dan de rest van het leven profijt van hebben. Bekend is namelijk dat direct als een dier wordt geboren of uit het ei komt het microbioom wordt gevormd.

Dat behoeft wel enige nuance: “Het zou mooi zijn als we tien goede bacteriën vinden en die aan het begin van het leven toedienen. We weten ook dat het complexer is, ook omdat de omstandigheden nooit hetzelfde zijn.”

Voeding is daarbij een belangrijk stuurmiddel, maar niet het enige. “Het dier, de omgeving, de genetica en het management spelen ook een rol.” Volgens Schokker moeten we het microbioom vooral zien als een ecosysteem dat veerkracht moet bieden. Dat wordt extra relevant bij veranderingen in de veehouderij. “Bij meer dierwaardige systemen komen dieren mogelijk met meer verschillende prikkels en micro-organismen in aanraking. Dat kan ook risico’s meebrengen, maar het doel moet zijn dat dieren weerbaarder worden en beter kunnen omgaan met veranderingen.”

Winst in samenwerking

Ook voor de varkenshouderij verwacht Engel veel van nieuwe kennis over het microbioom. Mogelijk ontstaan in de toekomst nieuwe voedingsstrategieën die niet alleen de darmgezondheid, maar ook gedrag en welzijn beïnvloeden. Zeker in het licht van de overgang naar het houden van varkens met lange staarten kan dat waardevolle inzichten opleveren.

Toch is er nog een lange weg te gaan, benadrukt hij. “De vertaling naar een praktisch voerschema of managementaanpak is vaak lastig.” Daar komt bij dat de voerindustrie afhankelijk blijft van beschikbare grondstoffen. Schommelingen in kwaliteit, grondstoffen en mycotoxinen vragen voortdurend om aanpassing en maken het gericht sturen niet gemakkelijker.

De grootste winst voor de komende jaren ligt volgens de specialisten van GD niet in één nieuw additief of revolutionaire grondstof, maar in samenwerking. Darmgezondheid is immers het resultaat van een samenspel van genetica, biosecurity, klimaat, huisvesting, management en voeding. Ter Veen: “Darmproblemen ontstaan zelden door één oorzaak en zijn daarom ook alleen gezamenlijk op te lossen.”

Bij herkauwers kent de pens een zeer complexe gemeenschap van micro-organismen die gras, kuilvoer en andere plantaardige grondstoffen afbreken.

Voor de diervoedersector ligt volgens Engel de focus op blijven kijken naar de behoefte van het dier in iedere levensfase. Niet alleen energie en eiwit verdienen aandacht, maar ook vitaminen, mineralen, structuur en veiligheid van grondstoffen (mycotoxinen). “Maar ik wil benadrukken dat voerfabrikanten het voor 95 procent goed doen. Wij bestaan voor die overige 5 procent.”

Darmgezondheid

Diergezondheid is een van de belangrijkste voorwaarden voor een goed presterende veestapel en een rendabele bedrijfsvoering. In dit themanummer worden de laatste inzichten rondom dier- en darmgezondheid belicht. Hoe staat de sector ervoor, welke uitdagingen spelen er en waar liggen kansen voor verbetering? Uiteraard is er uitgebreid aandacht voor de rol van voer en voeding. Ook wordt gekeken naar de technische mogelijkheden in de voerfabriek en de specifieke eisen die bedrijven met een hoge gezondheidsstatus stellen.

De pens: het microbioom van de herkauwer

Bij herkauwers begint het verhaal van het microbioom niet in de darm, maar in de pens. Hier leeft een zeer complexe gemeenschap van micro-organismen die gras, kuilvoer en andere plantaardige grondstoffen afbreken. Vooral bacteriën spelen daarbij een belangrijke rol. Zij zetten vezels om in vluchtige vetzuren zoals acetaat, propionaat en butyraat, die de belangrijkste energiebron voor de koe vormen.

Net als in de dikke darm van mens, varken en kip zetten micro-organismen onverteerbare koolhydraten om in waardevolle metabolieten. Bij de koe vindt dit proces echter grotendeels al in de pens plaats. Steeds duidelijker wordt dat de pens en de rest van het maagdarmkanaal nauw met elkaar verbonden zijn. Micro-organismen, metabolieten en voedingscomponenten die vanuit de pens doorstromen, kunnen de darmgezondheid en mogelijk ook het immuunsysteem beïnvloeden. Onderzoekers spreken daarom steeds vaker van de gut-rumen axis: de wisselwerking tussen de pensmicrobiota en het microbioom verderop in het maagdarmkanaal. Hoe voeding deze microbiële balans precies beïnvloedt, is onderwerp van intensief onderzoek.

Microbioom communiceert met het lichaam

Over de wisselwerking tussen de darmen en andere functies van het lichaam is steeds meer bekend. Die tussen darm en hersenen wordt wel de darm-hersen-as genoemd. Daarbij spelen niet alleen zenuwverbindingen en het immuunsysteem een rol, maar ook stoffen die door darmbacteriën worden geproduceerd. Er is nog veel onduidelijk hoe dit precies werkt en is te beïnvloeden. Wel lijkt een belangrijke groep van deze stoffen, de korteketenvetzuren (KKVZ) zoals acetaat, propionaat en butyraat, een rol te spelen.

Deze ontstaan wanneer darmbacteriën voedingsvezels en andere niet-verteerbare koolhydraten fermenteren in de dikke darm. Vooral butyraat is interessant voor de darmgezondheid: het dient als energiebron voor darmcellen en helpt de darmbarrière in stand te houden.

De verbinding met de hersenen verloopt via verschillende routes. KKVZ kunnen invloed uitoefenen op het immuunsysteem, ontstekingsprocessen en signaalroutes die betrokken zijn bij de communicatie tussen darm en zenuwstelsel. Onderzoekers ontdekken steeds beter welke rol deze bacteriële metabolieten kunnen spelen bij processen die ook van belang zijn voor de hersenen, zoals stressregulatie en neuro-inflammatie.

Deel dit artikel

René Stevens